Sunday, 16 October 2016

...तथास्तु

( स्थळ : पुण्यातला प्रचंड रहदारीच्या, अगदी बाजीराव रस्त्याकाठच्या, सदाशिव पेठेतील पाच मजली इमारत, नाव-कल्पवृक्ष, टेरेसवर जमलेली सोसायटीची सभासद मंडळी )

सोसायटीच्या अजेंड्यावर कधी नव्हे तो खूप मोठा आणि अतिमहत्वाचा विषय आला होता.

लिफ्टचा दरवाजा उघडा राहू नये आणि जर चुकून राहिलाच तर तो लक्षात यावं म्हणून, सोसायटीच्या सर्व सभासदांनी (कोकणस्थ आणि देशस्थ याचे पहिल्यांदा एकमत झालेले दुर्मिळातले दुर्मिळ उदाहरण.असो.)   असे ठरवले कि, जोरात वाजणाऱ्या एखाद्या संगीताची धून लावावी. (बरं, इथे शीला कि जवानी, मुन्नी बदनाम हुई, असले थर्ड क्लास संगीत कानाखाली फुकटात वाजवले जाते. त्यामुळे त्याचा विचार देखील कोणाच्या मनात येणे देखील दुर्लभ) कोणी तरी सुचवले कि, पंडितजींच्या आवाजातील भैरवी लावावी. पण समजा रात्रीच्या वेळी जर कोणी घाईघाईमध्ये दरवाजा लावायचा ठार विसरला तर...? आख्खी सोसायटी पहाट झाली समजून जागी व्हायची. तेव्हा तेही बारगळले. अगदी संगीत नाटकाचे पद ते समुधुर संगीत यावर देखील चर्चा झाली. शेवटी एकमताने निवड झाली ती, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे याची. सर्वांनी सुटकेचा निश्वास सोडला आणि चहा पाण्याचा कार्यक्रम करायचा ठरला...आपापल्या घरी.

मी मात्र जाम वैतागली होती, सगळ्यांवरच, अगदी आयुष्यावर देखील. इंग्लिश मिडीयम शाळेमध्ये टीचर म्हणून काम करणे सोप्पे नव्हे. त्यातल्या त्यात, लहान मुलांना शिकवायचे म्हणजे तुमच्यामध्ये, फक्त असीम नव्हे तर जीव गेला तरी शांत राहून हसरा चेहरा ठेवण्यासाठीचे, पेशन्स असणे खूप गरजेचे. सरकारचा नवीन नियम, लहान मुलांवर हात उगारायचा नाही, त्यांना शारीरिक शिक्षा देखील करायची नाही. तर शिक्षा म्हणून त्यांना वर्गाच्या बाहेर उभे करायचे. त्यातल्या त्यात काही टारगट मुलं तर ठरवून दंगा करतात आणि शिक्षा म्हणून बाहेर उभे राहण्याची शिक्षा आनंदाने स्वीकारतात. त्यातल्या त्यात शिक्षा जर कारंज्यापाशी झाली तर अगदी मान ताठ करून जातात, कारण समोरच रहदारीचा वाहता रस्ता असल्याने, मुलांना मस्त आनंद वाटायचा. तिथली शिक्षा अगदी रंगवून इतर मुलांना सांगायचे. जणू काय पिकनिक पॉइंटच तो. अशातच घरी येवून थोडा वेळ शांततेत राहावे तर ब्लॉक नेमका लिफ्टच्या बाजूलाच असल्याने नेहमी लिफ्टचा दरवाजा उघडा राहायचा. मग कोणीतरी पाचव्या मजल्यावर येवू पाहणारे, तळमजल्यावरून दरवाजा उघडा ठेवणाऱ्याच्या नावाचा उद्धार करायचे. मग न राहून शेवटी आवाज यायचा तो यायचाच, बाळ इंदू, अगं जागीच असशील, तर जरा त्या लिफ्टचा दरवाजा (पण खरं तर तो उच्चार...थोबाड असाच असायचा) व्यवस्थित लाव बरं. मग दरवाजा न लावणाऱ्याचा आणि तळमजल्यावरून अगदी पाचव्या मजल्यापर्यंत उंच स्वरात दरवाजा लाव म्हणून ऑर्डर सोडणाऱ्याच्या नावाचा उद्धार करीत, मी लिफ्टचा उघडा दरवाजा व्यवस्थित लावत असे. तसा सगळ्यांना माहित होता, माझा जमदग्नीचा अवतार. पण इथे दारात उभ्या राहिलेल्या सेल्समनला कोणी दार उघडून बघत नाही, तिथे माझा जमदग्नीचा अवतार पाहायला, कोण पाचव्या मजल्यावर येणार.    

लिफ्टमन म्हणून काम करणारा महादू, वय झाल्यामुळे काम सोडून गेला होता. त्या बिचाऱ्याने इमानीतबारे पुरे चाळीस वर्षे नोकरी केली होती. तसा त्यालाही दुसरा कोणताच पर्याय नव्हता. आधी जसे, कारकुनी नोकरी करणारे आयुष्यभर एकाच जागी चिटकून अगदी, पी.एफ. ग्राजुईटी घेवून निवृत व्हायचे. अगदी तसेच महादूचे होते. जाताना त्याला अगदी उचलून, रिक्षात घालून त्याच्या मुलांनी नेला होता. त्याला पी.एफ. ग्राजुईटी मिळाली नाही, हि गोष्ट अलहिदा. तर तो गेल्यानंतर, इथे कोणीच लिफ्टमन म्हणून काम करायला तयार होत नव्हता. त्याला कारण फक्त अशक्त, कमकुवत पगार नव्हता. तर त्याला असणारे कारणच खूप विचित्र होतं, तळमजल्यावरच्या जोशींकाकूंना दुधाच्या पिशव्या आणून देण्यापासून ते पाचव्या मजल्यावरच्या दामले आजींची औषधे आणून देण्याची कामे त्या एकाच पगारामध्ये त्याला करावी लागत असे. मधल्या मजल्यावरच्या मंडळींची मग बातच नको. अनेकदा तर, दुसरे कामाला लावतात, तर मग आपणा का नको? अशी ईर्ष्या वाटून, कुलकर्ण्यांनी तर एकदा कहरच केला. त्याला अगदी ठरवून पाच वेळा वर्तमानपत्र बदलून आणायला पाठवले होते. प्रत्येक वेळी वेगवेगळे समूहाचे वर्तमानपत्र बदलून आणायला नव्हे, तर, आधी काय म्हणे तर वर्तमानपत्राचा छोटासा कोपराच फाटलेला,  तर दुसऱ्यांदा आतल्या पानाची घडी व्यवस्थित नसल्याने नेमकी त्यांना वाचायच्या बातमीवर रेघ पडली होती म्हणून. असल्या छळाला वैतागून, तो बिचारा लिफ्टमन फक्त पळून गेला म्हणून नशीब. नाहीतर बिचाऱ्याने पाचव्या मजल्यावरून उडी मारून जीव दिला असता, तो हि नेमका जोशींच्या, कुलकर्ण्यांच्या,दामलेंच्या डोक्यावर. तसेही हे सगळे एका जागीवर सापडणे दुर्मिळच, बहुतेक त्याला याची जाणीव झाल्याने, तो बापडा पळून गेला.

कमीला भर म्हणून कि काय, माझ्या शेजारच्या ब्लॉकमध्ये कानाने एकदमच ब्लॉक झालेल्या दामले आजी राहत होत्या. नेमक्या त्याच नेहमी लिफ्टचा दरवाजा उघडा ठेवून निघून जात असत. तश्या त्या एकट्याच राहत होत्या, मुलगा अमेरिकेला आणि मुलगी लग्न होवून मुंबईला. दामले आजींना जिथे मुंबईच वर्ज्य तिथे अमेरिकेची बातच नको. त्यामुळे त्या एकट्याच राहायच्या, जसे जमेल तसे स्वतःसाठी बनवून खायच्या. त्यांचा वेळ घरापेक्षा, राम मंदिरामध्येच जास्त व्यतीत व्हायचा. त्यांना ऐकू अजिबातच यायचे नाही, तरीपण भजन, कीर्तन यामध्ये अगदी तल्लीन होवून जायच्या. मला नेहमी वाटायचे, सोसायटीच्या सभासदांना सांगून लिफ्टच्या दरवाजास भजन, कीर्तनाची ट्यून लावावी. कमीकमी त्यामुळे तरी त्यांना ऐकू जाईल. कावळा बसायला अन फांदी तुटायला एकच वेळ म्हणतात. तसं घडलं, मला जेव्हा समजले कि, लिफ्टसाठी ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून लावणार आहेत. त्यावेळेस साखरेचे अगदी चार दाणे, सोसायटीतल्या सगळ्या लोकांच्या हातावर ठेवावेत असे मनात आले. पण दुसऱ्याच क्षणी, एखाद्याचे एफ.बी.वरचे अपडेट केलेले स्टेटस चांगले असून देखील लाईक करायचा विचार झटकावा, तसे ते झटकून टाकले. शाळेतून आल्यावर, तळमजल्यावरून लिफ्टने डायरेक्ट पाचव्या मजल्यावर येणारी मी, मधल्या मजल्यांवर कोण राहते याची साधी चौकशी पण कधी केली नव्हती आयुष्यात. त्यातल्या त्यात बेशिस्त लोकं जवळपास म्हंटली कि, माझ्या डोक्यात प्रचंड तिडीकच जाते. शाळेतील मुलं कमी पडतात म्हणून कि काय, सोसायटीमधली मुलं काही कमी नव्हती. पण त्यांना माझा नेहमीच धाक असायचा. मी फक्त डोळे रोखून जरी त्यांच्याकडे पहिले, तरी ती मुले मुकाट तोंड खाली पाडून निघून जात. अश्यातच, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून लावणार म्हंटल्यावर, आता आपली, लिफ्टचा दरवाजा लावण्यापासून सुटका होणार, याचा खूपच आनंद झाला.

त्या दिवशी शाळेमधून आल्यावर नेहमीप्रमाणे प्रचंड चिडचिड झालेली. वर्गामध्ये एका मुलींला होमवर्क का केले नाही म्हणून विचारले तर, डान्स इंडिया डान्सचा प्रोग्रॅम टीव्हीवर लागलेला होता, तो बघताना झोपी गेले. आता सौम्य शिक्षा ती काय करावी...? या विचाराने डोक्याची नस फुटून जायची वेळ आली होती. वर्गाबाहेर जावून उभी रहा असं सांगितलं तर, अगदी निर्लज्जपणे, मिस, कारंज्यापाशी का..? असं विचारले. मनात आलं, कि दोन, चार.... पण विचार मनातच गाडून टाकला. डोकं प्रचंड दुखत होते, म्हणून घरी आल्यावर आलं, सुंठ टाकून चहा बनवायला घेतला. पातेल्यात चहा उकळत होता आणि   माझं रक्त देखील. इतक्यात ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून वाजली. मनात म्हंटल, चला, आजी मंदिरातून आल्या असतील, आता त्या ट्यून ऐकून लिफ्टचा दरवाजा बंद करतील. पण दरवाजा काही बंद झाला नाही, म्हणून मी लागोलाग बाहेर जावून पाहिलं तर, लिफ्टचा दरवाजा थोडा उघडाच होता. आणि इकडे दामलेआजी जणू काय भजन चालू आहे, अश्या अविर्भावात टाळ्या वाजवत दरवाजा उघडून आपल्या ब्लॉकमध्ये जात होत्या. मी एकदम किंचाळूनच जोरात ओरडले, आजी त्या दरवाजाचे थोबाड आधी बंद करा. भजनामध्ये रंगत यावी, म्हणून बुवा जसे मध्येच उच्च स्वरात हुंकार भरतात. बहूतेक त्यांना तसेच वाटले कि काय, म्हणून त्यांनी टाळ्या वाजवता वाजवता, एकदम दोन्ही हात उंचावले, आणि ब्लॉकचा दरवाजा बंद करून आतमध्ये गेल्या. आता मात्र माझी प्रचंड चिडचिड झाली, मी शक्य तितक्या जोरात ओरडून, सगळ्यांचा उद्धार करीत होते. शाळेमध्ये शिस्त म्हणून मी अजिबात ओरडू शकत नव्हते. त्याचा सगळं कसूर मी इथे भरून काढत होते. पण जणू काही घडतच नाहीये, अश्या अविर्भावात सगळे सभासद आपापल्या ब्लॉकमध्ये, ब्लॉक झाले होते. तिकडे उकळलेला चहा पूर्ण आटून गेला, आणि इकडे माझा आवाज, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे च्या ट्यूनमध्ये.

दुसऱ्या दिवशी शनिवार, म्हणजे शाळेला अर्धा दिवस सुट्टी. त्यातल्या त्यात सोसायटीचे बरेच सभासद जाग्यावरच सापडणार होते. त्यामुळे त्या सगळ्यांना अगदी धारेवरच धरायचे, याच विचारात मी रात्रभर झोपूच शकले नाही. संपूर्ण रात्रभर, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून एकसारखी माझ्या कानात वाजत होती. एक दोन वेळा मी मध्यरात्री उठून, लिफ्टचा दरवाजा कोणी उघडा ठेवलाय कि काय..? हे पाहून पण आले. शाळेत इतकी कठोर शिस्तीने वावरणारी मी, इथे मात्र माझी अगदीच शेळी झाली होती. पण काहीही झाले तरी उद्या, दामले आजींचा निकाल लावायचा म्हणजे लावायचाच असा चंग मनाशी बांधला.
दिवसभराच्या दगदगीमुळे जरा डोळा लागला आणि काही वेळाने पुनश्च, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून. दरवाजा उघडा ठेवणाऱ्याची आता काही खैर नाही. या जोशमध्ये मी डोळे उघडले तर सगळीकडे धूरच धूर, अरे बापरे चहाचे भांडे अजून गैस वर चुकून राहिले कि काय...? अशी शंका मनामध्ये आली. पण हे प्रकरण जरा वेगळेच होते. ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून अजूनही वाजतच होती. मग तर डोके सटकलेच, जोरात किंचाळून ओरडलेच. अरे...त्या लिफ्टच्या दरवाज्याचे थोबाड कोणी तरी बंद करा रे. वैताग आलाय त्या ट्यूनचा...एकसारखी वाजतीये मघापासून... दरवाजा तर बंद नाहीच झाला पण प्रत्युतरादाखल काही सफेद वस्त्र परिधान केलेली, मधाळ हास्य चेहऱ्यावर घेवून फिरणारी, डोक्यावर कसल्याश्या टोप्या कि मुकुट घातलेली, इकडून तिकडे फिरणारी माणसं, मला तोंडावर बोट ठेवून, शूउउउउ, असं म्हणत फिरत होती. डोकं एकदम कामातूनच गेलं. चार दिवसांवर गणपती आलेत, आणि दरवर्षीप्रमाणे सोसायटीची मंडळी कसली तरी नाटिका सादर करणार आहेत. अरे पण मग इतक्या पहाटे, हि काय वेळ आहे का, तालीम करायची. पण एकही थोबाड ओळखीचे दिसत नव्हते. तसेही, सोसायटीची मोजकीच मंडळी चेहऱ्याने ओळखीची होती. पण त्यापैकी इथे कोणीही दिसत नव्हते. डोकं आणखीनच दुखायला लागलं आणि त्यात भर म्हणजे, ओम जय जगदीश हरे, स्वामी जय जगदीश हरे ची ट्यून चालूच.

मी (एकाच्या हाताला पकडून, त्याला म्हंटल,) - अरे कोणाला तरी सांग रे...हि ट्यून बंद करायला...

तो – “ हे नाम अखंड चालूच असते...ते बंद करू शकत नाही...”

मी – “ अरे...कसं काय बंद नाही करू शकत....दरवाज्याचे थोबाड व्यवस्थित लावले कि होईल ते बंद...पण मला त्या दरवाज्याचे थोबाड इथे कुठेच दिसत नाहीये...”

तो – “ इथल्या पुण्याभूमीवर असले अपशब्द वापरणे पाप आहे “

मी – “पाप...अरे माझ्या झोपेचे खोबरे झाले....त्याचे काहीच नाही....म्हणे पुणे भूमी...”

तो – “पुणे भूमी नाही... पुण्याभूमी आहे ही....स्वर्ग म्हणतात याला...”

मी – “ स्वर्ग....अरे बाजीराव रोडची कल्पवृक्ष सोसायटी हि....माझ्यासाठी तर नरकच....म्हणे स्वर्ग....”
इतक्यात थोड्या उंचावर, खुर्चीवर बसलेला एकजण, खुर्ची कसली तर लग्नात असते ना तसली. तर  खुर्चीवरून बसून म्हणाला, “कोण गोंधळ घालतोय रे तिकडे...?”

मी – “ गोंधळ मी नाही याने घातलाय....ती ट्यून तेवढी बंद कर म्हणाले तर, मला म्हणतोय, इथे अपशब्द वापरायचे नाहीत...”

खुर्चीवाला – “अगदी सत्य आहे...स्वर्गामध्ये अपशब्द वर्ज्य आहेत....”

मी – “आता बासचं हा...तो म्हणे स्वर्ग, तू म्हणतोय स्वर्ग.....मला झोपेत चालायची अजिबातच सवय नाहीये...आणि एखाद्याला जरी असली तरी, पाचव्या मजल्यावरून लिफ्टमधून खाली येवून, एखाद्या दुसऱ्या सोसायटीमध्ये जाणे शक्य आहे का...? आपलं उगीचच काहीही....”

खुर्चीवाला – “बहुतेक तुला अजून समजलं नाहीये....हे स्वर्ग आहे...देवलोक...”

मी – “काय्य्य....? देवलोक....म्हणजे तुम्ही मला पृथ्वीवरून.....इथे.....स्वर्गात...”

खुर्चीवाला – “ आता तुला समजलं....तुझा पृथ्वीवरचा कार्यकाळ संपलेला आहे आणि म्हणून तू स्वर्गामध्ये आलेली आहेस...?

मी – “काय.... वेडबीड लागलं नाहीये ना....हि कसली पद्धत, ना काही अलर्ट, ना मेसेज, ना कसली नोटीस, विदाऊट नोटीस इथे तुम्ही मला आणलेच कसे....? मी कोर्टात खेचेन तुम्हाला.....माझी एकदा देखील परवानगी घेतली नाही....आणि मी असं काय पाप केलंय.....दामले आजीना ओरडून बोलले म्हणून डायरेक्ट स्वर्ग.....असला नोन्सेंसपणा मी अजिबात खवपून घेणार नाहीये...समजलं.... ”

खुर्चीवाला – “ऑफिसमधला शिपाई नाही.....अरे देव आहे मी...देव”

मी – “देव असताल, पण ते तुमच्या घरी....आमच्या घरीपण आहेत ना देव....”

खुर्चीवाला – “अरे....माझाच अवतार आहेत ते...”

मी – “ मग तुमच्यापेक्षा ते बरे....गप गुमान देव्हाऱ्यात बसलेले असतात....रोज सकाळी आई त्यांना अंघोळ घालते....टिळा लावते.... मग छान वासाची उदबत्ती ओवाळून त्यांच्या बाजूलाच लावते....मग दोघांच्या मध्ये मिळून एक, असे फूल वाहते....आणि त्या उपर, सगळ्या देवांसाठी, चिमुटभर साखर नैवद्य म्हणून ठेवते....बिचारे घेतात, दोन-चार दाणे आपापसात वाटून....हू नाही कि चू नाही.....आणि तुम्ही म्हणे देव...देव असे असतात का, पोलीस देखील एखादया स्त्रीला असं अपरात्री तिच्याच घरातून, तिची परवानगी न घेता...पोलीस चौकीमध्ये नेत नाहीत....आणि तुम्ही तर डायरेक्ट स्वर्गात घेवून आलात.....तुमच्यापेक्षा आमच्या देव्हाऱ्यातले देवच बरे....”

खुर्चीवाला – “अरे चित्रगुप्त, कोणाला आणलंय तुम्ही....आणि कोठून....”

चित्रगुप्त कि काय ते – “देवा....हि पुणे शहरातील, बाजीराव रोड इथे, कल्पवृक्ष सोसायटीमध्ये, ब्लॉक नंबर २०३ राहणारी, ७२ वर्षीय इंदुमती आहे.”

मी – “ शी...७२ वर्षीय....आणि मी....वेडबिड लागलंय कि काय तुम्हाला....”

चित्रगुप्त कि काय ते – “देवा...हिला...बाकीचे मुद्दे महत्वाचे वाटत नाही...पण ७२ वय म्हंटला कि, लगेच...ई ई ई ई....सुरु झाले आहे...या स्त्रियांचे खरं तर जरा अवघडच आहे.....”

मी – “अवघड माझे नाही आता तुमचे होणार आहे....एकतर मी इंदुमती नाही तर इंदिरा आहे....दुसरे म्हणजे मी जरी कल्पवृक्ष सोसायटीमध्ये राहणारी असले तरी, माझा ब्लॉक नंबर २०३ नाही तर २०२ आहे.... आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे, माझे वय ७२ नव्हे तर २७ आहे....”

खुर्चीवाला – “चित्रगुप्त...हि काय म्हणतीये.....तुम्ही तुमची नोंदवही व्यवस्थित पाहून घ्या....”

चित्रगुप्त कि काय ते – “देवा....नक्कीच काहीतरी मोठा घोळ झालेला दिसतोय...म्हणजे पृथ्वीसारखाच कारकुनी प्रकार इथे घडलेला दिसतोय.....माझ्या हाताखालील एखाद्या कनिष्ठ कारकुनाने आकडेवारीमध्ये चुकीची नोंद केली....पुढचे मागे आणि मागचे पुढे असं काहीसं झालंय बहुतेक.....आणि मी देखील विश्वास ठेवून, न वाचताच, सरळ सही ठोकून दिली....”

खुर्चीवाला – “मोठ्ठा... खूपच मोठ्ठा गोंधळ करून ठेवलाय तुम्ही....ताबडतोब तुमची नोंदवही बारकाईने पाहून घ्या बरं....”       

मी – “ पाहून वगैरे ते काय आहे ते तुमचं तुम्ही नंतर घ्या....आधी मला माझ्या घरी पाठवा....एकतर माझी आई काळजीत असेल....दिवसा न सांगता जाणारी कार्टी, अशी अचानक पहाटे कुठे गेली....आणि दुसरी आणि सगळ्यात महत्वाची गोष्ट म्हणजे....माझा स्कूल टायमिंग....सकाळचा शार्प... शार्प ७ वाजताचा आहे...मला अर्धा सेकंद जरी इकडचा तिकडे झाला तरी अजिबात चालत नाही...तेव्हा तुम्ही मला आत्ताच्या आत्त्ता लगेचच घरी पाठवा...समजलं”

खुर्चीवाला – “चित्रगुप्त, तुम्हाला हजारदा बजावून झालंय...पुण्यामधून आणि त्यातल्या त्यात पेठांमधून कोणाला जर उचलायचे असेल तर ते फक्त आणि फक्त सत्तरी ओलांडलेल्यानाच....कारण एकतर त्यांची भांडण्याची ताकद कमी झालेली असते....त्यामुळे ते अजिबात वादविवादात पडत नाहीत....आणि त्यामुळे आपल्या प्रोसिजरला अजिबातच वेळ लागत नाही....”

चित्रगुप्त कि काय ते – “ देवा, माफी असावी....”

मी – “ ओ....चित्रगुप्त कि काय ते....माफी त्यांची काय मागता...माफी माझी मागायची...समजलं...एकतर माझ्या परवानगीशिवाय तुम्ही मला इथे आणलंय...आणि त्यातल्या त्यात, त्या दामले आजींना आणायचं सोडून भलत्यालाच आणलंय...तेव्हा माफी माझी मागायची....इतकं पण समजत नाहीये तुम्हाला.....कसे काय स्वतःला देव म्हणवता तुम्ही....अवघड आहे बाबा तुमचं...”

खुर्चीवाला – “ अरे किती बोलते हि बाई....”

मी (किंचाळून) – “बाईई...ईईईई.....बाई म्हणता मला....इंग्लिश मिडीयम स्कूलमध्ये शिकवते मी....मिस, मैडम वगैरे असं काही म्हणायचे सोडून....बाईई....शी...”
एवढं ऐकल्यावर खुर्चीवाल्याने, साष्टांग दंडवतच घातला, म्हणाला, “चूक झाली हो....पुन्हा अशी चूक  कध्धीच नाही होणार....माफ करा....आणि तुमच्या इतकं वादविवादाचं प्रचंड बळ....आम्हाला देखील मिळू दया....”

मी – “खरंतर...अजिबातच वेळ नाहीये.....मला स्कूलला जायला उशीर होतोय....तरीपण...तथास्तु..”


- सुरेश तु. सायकर
985060-1353 / 955257-1353

Tuesday, 2 August 2016

पाऊस आणि रोमांटिक...

पाऊस आणि रोमांटिक अनुभव याचा दूरान्वये सबंध नाही असं म्हणणारा सजीव या पृथ्वीतलावर क्वचितच आढळेल. प्रत्येकाच्या आयुष्यात कोणती ना कोणती घटना पावसासंबंधीत घडलेली असतेच. काही जणांसाठी आनंददायी, सुखदायक असते तर काही जणांसाठी त्रासदायक.
आनंददायी, सुखदायक यासाठी कि , ज्याच्यासोबत, ज्याच्यासाठी हा पाऊस अनुभवलेला असतो तो तुमच्या सोबत अजूनही कायम असतो. तुम्हाला जेव्हा एखादी व्यक्ती आवडायला लागते. तेव्हा त्याच्या चांगल्या वाईट वर्तवणुकीचा विचार अजिबात न करता आपण त्याच्या प्रेमात पडतो. मग हळूहळू त्याच्या मध्ये इतके गुंतत जातो कि, त्याच्या वाईट गोष्टी आपोआप नजरेआड होतात. कधीतरी जेव्हा आपण नकळत दुखावले जातो तेव्हा ती ठसठसणारी जखम वेळेच धुवून टाकणे महत्वाचे. कारण एकमेकांमध्ये असणाऱ्या वाईट गोष्टी योग्यवेळी वाहून जाणे म्हणजे एकमेकांसोबत जास्त काळ व्यतीत करणे. त्या धुवून जातात, जेव्हा तुम्हाला आवडणारा पाऊस त्याला किंवा तिला देखील आवडत असतो. मग अशातच पावसाची पहिली सर येते, अन दोघांच्या डोळ्यात पालवी फुटते. दुरावलेल्या, दुखावलेल्या मनांना हलकीच फुंकर घालते. दोघांच्या मनात त्याला अनुभवण्याची ओढ निर्माण होते. पण तो अनुभवण्यासाठी गरज असते सोबतीची. तो अनुभव आणखीन द्विगुणीत होतो जेव्हा आपल्या सोबत असते आपल्याच पहिल्या प्रेमाची. बाल्कनीतून बाहेर कोसळणारा पाऊस पाहून आठवतो, तो तिला फक्त पाहण्यासाठीचा अट्टाहास. कारण प्रेम व्यक्त करण्याआधी बऱ्याचदा आपण तिच्या कळत किंवा नकळत फक्त तिला पाहण्यासाठी धडपड करत असतो. कधी तिच्या क्लास बाहेर, कधी तिच्या नेहमीच्या येण्या-जाण्याच्या रस्त्यावर, कधी तीच्या घराबाहेर तर कधी अगदी भाजीमंडई पर्यन्त. अश्यावेळी तिथपर्यंत पोहचण्याची धडपड जरी आठवली तरी आत्ता ती किंवा तो सोबत असल्याची किंमत आपल्याला सहज कळेल. त्या धो-धो कोसळणाऱ्या पावसात अनेकदा चालत, कधीकधी धावपळत कधीतरी मित्राच्या सायकलवर फक्त तिला पाहण्यासाठी केलेली मरमर जर आठवली तर आपल्याला स्वतःचेच हसू येईल. तिने जेव्हा पहिल्यांदा प्रेमाला होकार दिला तेव्हा साक्षीला फक्त हाच पाऊस होता, धो-धो कोसळणारा. पण तो तेव्हा किती रोमांटिक वाटला, इतके दिवस त्याच्या वेडसर कोसळण्याने तिची एक छबी पाहू शकत नव्हतो म्हणून किती कोसले होते. आणि जेव्हा तिने पहिल्यांदा आपल्याला होकार दिला. तेव्हा साक्षीला फक्त हाच होता. म्हणजे नक्कीच कोणते तरी अतूट नाते याच्यासोबत असणार. मग जेव्हा जेव्हा हा कोसळायला लागतो तेव्हा तेव्हा आठवण येते त्या सुगंधित क्षणांची. पहिला पाऊस पडल्यावर मातीचा जो सुगंध येतो तो त्या मातीचा नसून त्या प्रेमाच्या पहिल्या अंकुरापासून फुललेल्या फुलांचा असतो. तो फक्त जरी आठवला....तर आयुष्य सुसह्य.
त्रासदायक यासाठी कि, ज्याच्यासोबत, ज्याच्यासाठी हा पाऊस अनुभवलेला असतो तो किंवा ती आज आपल्या सोबत नसते. जेव्हा हाच पाऊस नकोसा वाटायला लागतो तेव्हा समजायचे कि, आपल्या नात्याची सुरुवात होताना असलेला साक्षीदार आता तिच्या किंवा त्याच्या दृष्टीने फितूर झालाय. अशातच काहींनी मध्येच साथ सोडलेली असते तर काहींची सुटलेली असते....आयुष्याच्या शेवटाला.....वयोपरत्वे.
-सुरेश तु. सायकर

Friday, 15 July 2016

सणसणीत....शिवराळ शिवी....

जेव्हा आयुष्यात सगळं गुडी गुडी चाललंय असं वाटायला लागतं....तेव्हा आरश्यासमोर उभं राहायचं....स्वतःला निरखून पहायचं....हसून...वेडावून स्वतःलाच दाखवायचं...यशाच्या पायऱ्या कश्या चढत गेलो याचे गुणगान गायचे....स्वतःवर माज करायचा...अभिमान वाटेल अश्या भौतिक सुखांचे जमवलेले कोंडाळे भोवती असल्याचा माज करायचा....आरश्यातल्या प्रतिमेच्या डोळ्यात डोळे घालून बघायचे.....खोलवर.....खूप खोलवर....आणखीन खोलवर.....आणि मग......आरश्यातल्या आपल्याच प्रतिमेला एक जोरदार...सणसणीत शिवराळ शिवी हसाडायची....

अशी शिवी कि, जी ऐकल्यावर आपल्याच काय तर आरश्यातल्या प्रतिमेच्या देखील डोक्याची नस तडकायला पाहिजे.

पण का....? हा प्रश पडला तर तुम्ही आरश्यातल्या प्रतिमेच्या बाहेर असलेली स्वतंत्र व्यक्ती.....आणि नाही पडला तर...तुम्हीच आरश्यातली वास्तवात जगत असलेली प्रतिमा....

लोकांसमोर जेव्हा आपण वागतो...बोलतो...तेव्हा आपण स्वतःला नाही पाहू शकत. समोरचे लोक आपल्याला पाहतात...म्हणजे त्यांना दिसते ते बाह्यांग....रंगवलेलं......खोट्या आव ने चढवलेलं......माज नावाचा दागिन्याने मढवलेलं......कळकट विचारांचे पण रंगबिरंगी कापडांच्या आवरणामध्ये सजवलेलं.....मग काही जण आपल्या प्रेमात पडतात.....काहीना आपले बोलणे आवडते...काहीना आपले दिसणे...काहीना आपले कर्तुत्व....काहीना आपण मिळवलेले धन...काहीना आपण मिळवलेली प्रसिद्धी....

पण कधी....आपण आपल्या स्वतःच्या प्रेमात पडलोय का...?

नाही...कारण आपण स्वतःला आतून व्यवस्थित पाहिलेलंच नसतं कधी....म्हणजे स्वतःचे अंतरंग....फक्त आरश्यासमोर जेव्हा येतो तेव्हा फक्त आपण किती चांगले दिसू...आपल्या व्यक्तिमत्वाची इतरांवर कशी छाप पडेल अश्या पद्धतीने स्वतःला नटवतो...इतकाच काय तो आपला आपल्या प्रतिमेशी संबंध.....पण कधी आपण आपल्या प्रतिमेशी बोलतो...? कधी विचारतो त्याला... मी इतरांशी वागताना माणुसकी नावाच्या शब्दाला जागतो का...? माझ्याकडून नकळत कोणाला दुखावले तर जात नाहीये ना...? स्वतःचे हित साधण्यासाठी मी दुसऱ्याचे अहित तर चिंतीत नाहीये ना...? हपापलेपणा साधताना गरजवंतांचे ओरबाडून तर घेत नाहीये ना...? माझे पोट भरलेले असताना देखील ओरबाडून घेवून एखाद्याला उपाशी ठेवत तर नाहीये ना....? चुकांसाठी क्षमाशील राहण्याची सद्प्रवृत्ती माझ्यात आहे ना.....? तू कसा आहेस...? तुला कसं असावसं वाटतं...? तुला माझ्याकडून काय अपेक्षा आहेत...? माझी वर्तणूक तुझ्या स्वत्वाला जपते का...? थोडक्यात बाह्यांग आणि अंतरंग यांचा योग्य मिलाफ होतोय का...?

जर यांचे उत्तर नाही असे असेल तर...मग तुम्ही तुमच्याशी, तुमच्या प्रतिमेशी, आणि तुमच्या स्वत्वाशी प्रतारणा करताय.

जेव्हा लोकांसमोर आपण जातो....तेव्हा कितीवेळा आपण खरे कसे आहोत याचे दर्शन देतो. याउलट आपण लोकांपासून खूप साऱ्या गोष्टी लपवतो...आपण आपल्यातले वैगुण्य लपवतो...आपल्या वाईट सवयी लपवतो....आपल्या मनात समोरच्या व्यक्तीबद्दलचे असणारे खरे विचार लपवतो...आपण तोंडवर जरी सदवर्तन दाखवत असलो तरी त्या व्यक्तीबद्दल असणारे सुप्त आकर्षण लपवतो.....कधीकाळी आपण समोरच्याला फसवलंय परंतु स्वतःचे हित साधण्यासाठी खोटंखोटं  बोलून चुकीचे परमार्जन म्हणून त्याची माफी मागत पुन्हा त्यांना एकवार कुरवाळतो.....थोडक्यात मनात एक आणि तोंडावर एक. अश्या दोन जगांमध्ये एकाच वेळी आपण वावरतोय....

बरोबर ना....मग जर असे असेल तर...आपल्याच जगातल्या....आरश्यातल्या आपल्याच प्रतिमेला.....इरसाल शिवी हासडण्यात गैर ते काय....?



-सुरेश तुळशीराम सायकर       

Thursday, 30 June 2016

असंच....सहज....फिरताना.....

बऱ्याचदा माणसं कोणतं तरी ध्येय ठेवून नेहमी बाहेर पडतात. पुरुषाबद्दल विचार केल्यास, क्लायंटसोबत ठरवलेली ऑफिशियल मिटिंग वेळेत गाठून काम मिळवणं, गृहिणीबद्दल विचार केल्यास, बाजारात जावून भाजी घेवून लवकर स्वयंपाक बनवणं, तरुण मुला-मुलींबद्दल विचार केल्यास, आपल्या प्रेमी किंवा प्रेमिकेला भेटून प्रेमाच्या गुजगोष्टी करणं.
अश्यावेळी बाहेर पडल्यावर ठरलेल्या जागी पोहचताना इतर कशाचाही विचार करत नाहीत. ऑफिसवाल्याच्या डोक्यात, प्रोजेक्टचे दमदार प्रेझेंटेशन करून प्रोजेक्ट कसे मिळवायचे? गृहिणीच्या डोक्यात, काल कोणती भाजी केली होती आज कोणती भाजी करायची? प्रेमी किंवा प्रेमिकीच्या डोक्यात, ओझरता का होईना स्पर्श कसा अनुभवता येईल? फक्त याचाच विचार.
हे करत असताना, आपली धावत्या यांत्रिक जगाची छोटी छोटी चाकं कधी झालीत हेच समजत नाही.
पण एकदा जरा वेगळं जगून बघा....म्हणजे कोणताच विचार डोक्यात ठेवायचा नाही....आणि सहज बाहेर पडायचं. अगदी डोकं मोकळं ठेवून, रस्त्यावरून भन्नाट चालत फिरायचं. मग बघा...काय सुख सापडेल.....आजूबाजूला कोणत्या ना कोणत्या ध्येयाने धावणारे जीव आणि आपण अगदी मोकळे....तुलना केल्यावर...इथेच पहिले सुख लाभेल. स्वतः बद्दल असूया वाटायला लागेल.
मग एक थोडा वेगळा खेळ खेळून बघायचा.....समोरच्यांच्या मनात काय चाललं असेल याचे आडाखे बांधायचे, त्याच्या चेहऱ्यावरच्या भावना टिपायच्या, स्वतःला त्या व्यक्तीसोबत कनेक्ट करायचं, त्यांच्या लकबी निरखायच्या, त्यांचा आजूबाजूच्या इतर लोकांबद्दल काय विचार चालला असेल याचे विश्लेषण करायचे.
सहज चहा पिण्यासाठी रस्त्याच्या कडेला असणाऱ्या एखादया हॉटेलपाशी उभे राहायचे. चहा पिणारी गर्दी न्याहाळायची, एकसो एक रंगीले रतन दिसतील. घोळका करून असतील परंतु लक्ष दुसरीकडे....म्हणजे सुंदर मुलींकडे. चहा पिताना एकमेकांत गप्पा मारणारी मुलं आणि मुलीदेखील ( याला मुली अपवाद असतात असं मुळीच मानू नये. ) आपण गप्पांमध्ये रंगलेलो आहोत हे दाखवत असतात. पण त्याचवेळी बाजूला उभ्या राहिलेल्या सुंदर मुलींवर किंवा मुलावर त्यांची नजर असते. तोंडाने गप्पा, पण डोक्यात विचार वेगळेच आणि तेही आपल्यापासून काही अंतरावर असणाऱ्या बद्दल. कनेक्ट करून बघा....
त्याचवेळी घाईघाईत फुटपाथवरून चालणारया गृहिणीच्या मनातले विचार, रस्त्यावरून भन्नाट वेगात मिटिंगसाठी जाणारया बिझनेसमनचे विचार, कॉफीशॉपच्या बाहेर टेबलावर हातात हात गुंफून बसलेले प्रेमीक जीवांचे विचार, आतुरतेने वाट बघणारे बसस्टॉपवरचे प्रवाश्यांचे, बर्गर किंग शॉपीच्या बाहेर उभा असणारा हडकुळ्या दरबानचे, किंमती इलेक्ट्रोनिक्सच्या वस्तू विकणारे पण स्वतः विकत न घेवू शकणारया शोरूमच्या कर्मचाऱ्यांचे, ज्वेलर्सच्या दुकानामध्ये मौल्यवान दागिने दाखवणारे परंतु स्वतः विकत घेवू शकत नसल्याने स्वतःला त्या दागिन्यांमध्ये पाहणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे... अश्या अनेकाविध लोकांचे थक्क करून टाकणारे अनेकाविध विचार.
सायकलवाल्याला कट मारून पुढे जावून अचानक सिग्नल लाल झाल्यावर उभा राहणारा बाईकवाला. त्याचवेळी पेंडल मारून वैतागलेल्या सायकलवाल्याच्या मनात बाईकवाल्याबद्दल वाटणारी असूया, बाईकवाल्याच्या शेजारी येवून उभ्या राहणाऱ्या कारला बघून थंड ए.सी.ची हवा खाणाऱ्या कारवाल्याबद्दल वाटणारी बाईकवाल्याला असूया, त्याच बाईकवाल्याच्या मागे बसलेल्या सुंदर मुलीला बघून कारवाल्याला वाटणारी बाईकवाल्याची असूया. माणसांची हि अनेकाविध, वेगवेगळी, काहीशी विचित्र, गूढ, बहुरंगी, कधी विक्षिप्त वाटून देखील भन्नाट वाटणारी अनेक रूपे.....
बघायचीयेत......मग एकदा पडाच बाहेर....अगदी सहजच...डोकं मोकळं ठेवून.......
-सुरेश तुळशीराम सायकर

Wednesday, 18 May 2016

हेल्मेट...

आजही तो प्रसंग आठवला कि, अंगावर काटाच उभा राहतो. माणूस जो पर्यंत हातीपायी धडधाकट आहे तोपर्यंत त्याला कशाचीही किंमत कळत नाही, अगदी आपल्या स्वतःच्या शरीराची देखील. पण जेव्हा तोच एखादया अपघातामुळे किंवा जीवघेण्या आजारामुळे अंथरुणावर आडवा पडून राहतो. तेव्हा आपल्याकडून नकळत किंवा जाणूनबुजून झालेल्या चुकांची उजळणी करायला लागतो. यापुढे आयुष्य जर जगायला मिळाले तर ‘माणूस’ म्हणून जगू अशी स्वतःशीच भलावण करतो. 
  
खरं तर त्या दिवशी घडलेल्या प्रसंगात चूक माझीच होती. चतुश्रुंगी पोलीस चौकीच्या इथून पुणे विद्यापीठाच्या दिशेने भरधाव वेगाने गाडी चालवताना, गावी जाण्यासाठीची एस.टी. वेळेत पकडायची हे माझे जणू आयुष्याचे ध्येय झाले होते. स्वारगेटला पोहचल्यावर दुचाकी स्वारगेटच्या पेड पार्किंगमध्ये लावायची, रस्ता ओलांडायचा आणि लगेच एस.टी.त बसायचे अशी मनात उजळणी करत होतो. या विचारात दुचाकी चालवत असतानाच..... नको ते अघटीत घडले. बोलत असताना काहीतरी प्रोब्लेम झाल्याने अलगद पुढे मांडयांवर विसावलेला. कधी निसटून सिमेंटच्या रस्त्यावर तो पडला हे देखील कळले नाही. काळजाचा ठोकाच चुकला, पाठीमागून भरधाव वेगाने चार चाकी वाहने जात होती. मनात आलं, एखादया वाहनाने त्याला चुकवले नाही तर ??? त्याच्या डोक्याचा अगदी भुगाच होवून जाईल. थरथरत्या हाताने दुचाकी कशीबशी रस्त्याच्या कडेला घेण्याचा प्रयत्न करत होतो. एवढ्यात पाठीमागून भरधाव वेगाने जाणारे एक-दोघे जण ओरडलेच, ‘अरे येड्या, जा उचल त्याला लवकर. नाहीतर भुर्जी होवून जाईल’. खरं तर अश्यावेळी कोण काय बोलतं याकडे आपलं लक्षच नसतं. दरदरून घाम फुटलेला होता. त्यामुळे जाणारे काय बोलत होते याकडे माझे अजिबात लक्ष नव्हते. मी कशीबशी दुचाकी रस्त्याच्या कडेला घेतली, दुचाकीवरून उतरलो आणि रस्त्याच्या मधोमध पडलेल्या त्याला उचलण्यासाठी पळालो. समोरून भरधाव वेगाने चारचाकी गाड्या येत होत्या, पण माझे त्यांच्याकडे अजिबातच लक्ष नव्हते. मी फक्त आणि फक्त त्याच्याकडेच बघत होतो. अश्यावेळी काही चारचाकी वाहन चालकांच्या लक्षात आले आणि त्यांनी त्याला वाचवण्यासाठी गाड्या बाजूने घेतल्या. मी मनोमन त्यांचे आभार मानत, त्याला उचलले. अशी वेळ खरं तर वैरयावर देखील न येवो. पण त्या दिवशी माझ्या नशिबात खरंच काहीतरी अघटीत घडणार असंच होतं. हाताच्या ओंजळीत धरून त्याला मी एकटक बघतच  होतो. डोळ्यात पाणी जमा झाले होते. काही बोलावं हेच समजत नव्हतं. अगदी काही क्षणाआधी मी त्याच्या करवी बोललो होतो आणि आता.....आता तो अगदी निस्तेज माझ्या हातात होता. आजूबाजूचे गर्दीतले हळहळत होते, कोणीच काही करू शकत नव्हते. त्यापैकी एकाने खांदयावर हात ठेवून माझ्याकडे बघत ‘तो’ आता गेला अश्या आशयाने आपली मान हलवत माझे सांत्वन केले. मी सांत्वन करणाऱ्याला म्हणालो छे ...रे वेड्या...असा कसा जाईल हा ? आत्ताच आम्ही दोघं गावाला जायचं, काय काय कामं करायची याची उजळणी करत होतो. अरे याच्याच मार्फत मी बोललो होतो ट्राक्टरवाल्याशी, खालची पट्टी नांगरून घ्यायची, पोखरलेली माती वरल्या पट्टीत टाकायची. बाभळीची झाडं तोडण्यासाठी वखारीवाल्यासोबत देखील बोललो होतो पण तो परवडत नाही म्हणाला. तर मग यानेच... यानेच मला बाभळीच्या झाडांपासून कोळसे बनवणाऱ्या व्यापाऱ्याचा फोन नंबर दिला होता. त्या कोळसेवाल्याशी बोललो तर तो मी म्हणत असलेल्या किंमतीवर झाडं घेण्यास तयार झाला आणि हे फक्त याच्याच मुळे शक्य झाल. अरे, हातात घड्याळ घालून देखील एक्झाट किती वाजलेत हे कन्फर्म करायचे असेल तर याला पाहिल्यावरच समजते, इतका पाबंद आहे हा वेळेचा. मग अश्या अवेळी एक्झिट कशी काय घेवू शकतो हा???? आणि मला बाहेरगावी जायचे असताना, जेव्हा सगळ्यात जास्त याचीच गरज असताना, असा कसा काय हा मला सोडून जावू शकतो??? नाही.... मला....हा मला असा सोडून जाणं अशक्यच आहे.समोरच्याने पुन्हा एकवार माझा खांदा दाबला आणि ‘तो’ आता नाहीये हे पुन्हा एकवार डोळ्यानेच खुणावून सांगितले. तरीही माझा विश्वास बसतच नव्हता, अरे...कसा बसेल यार.....कसा बसेल. आत्ता सोबत असलेला अचानक नाहीये....यावर कसा काय विश्वास बसेल....तुम्हीच सांगा ना.

मी आजूबाजूच्या लोकांचा ‘तो’ आता नाहीये या सांगण्यावर अजिबात विश्वास न ठेवता, गावाला जायचे कॅन्सल करून, त्याला तश्याच अवस्थेत त्याच्या हॉस्पिटलमध्ये घेवून गेलो. खरं तर अशी वेळ अगदी वैरयावर देखील न येवो. मी फक्त वाचले होते, ऐकले होते, की, इमर्जन्सीच्या वेळेत मोठ्मोठी हॉस्पिटलदेखील अश्या अवस्थेतील रुग्णास एड्मीट करून घेत नाहीत. आणि दुर्दैवयाने ती वेळ माझ्यावरच  आली होती, मी एका ठिकाणावरून दुसऱ्या ठिकाणी, दुसऱ्या ठिकाणावरून तिसऱ्या ठिकाणी त्याला घेवून फिरत होतो, याचना करत होतो, हात जोडत होतो. कारण त्याच्याशिवाय मी अगदी काहीच नव्हतो, खरंच काहीच नव्हतो, प्रचंड अवलंबित्व होतं त्याच्यावर माझं. म्हणतात कि देव खरंच आहे...हो तो आहेच, कारण इतक्या विनवण्या केल्यावर सरतेशेवटी एके ठिकाणी त्याला एड्मीट करून घेतले. पण एड्मीट करून घेताना वरच्याचा म्हणजे परमेश्वराचा हवाला दिला. आशेचा एक किरण...फक्त एक किरण, तुमच्या आयुष्याची दिशा बदलवून टाकू शकतो यावर माझा पूर्णपणे विश्वास आहे. त्याच विश्वासावर मी त्याला तिथे एड्मीट केले. तो कोमात गेल्याने त्याला आधीचे काहीच आठवत नव्हते. तो पूर्णपणे ब्लांक झाला होता. त्याच्या चेहऱ्यावर, जाणीव होत असल्याची कोणतीच लक्षणं दिसत नव्ह्ती. त्यांनी मला आधी चार तासांची मुदत दिली मी तिथेच सैरावैरा होवून चकरा मारत होतो. खूप प्रयत्न करून थकल्यावर त्यांनी पुन्हा १२ तासांची मुदत दिली. १२ तास म्हणजे दुसराच दिवस, त्यांनी मला घरी जाण्यासाठी सांगितले. त्याच्या शरीरात टेस्टिंगसाठी नळ्या खोचलेल्या होत्या, अश्या अवस्थेत त्याला पाहणे खूपच त्रासदायक होते. तिथे थांबून देखील काही उपयोग नव्हता. त्याला वेन्टीलेटरवरच ठेवले होते. त्याची यारदाश परत आणणारी आणि त्याला मैच होणारी उदयाच उपलब्ध होणार होती. त्याच्या स्पेशालीस्ट डॉक्टरांकडे पाहून हात जोडले. त्यांनी डोळ्यानेच आश्वासन दिले. जड अंत:करणाने तिथून निघालो. डोक्यात विचारांचे काहूर माजले होते. जर तो कधीच पहिल्यासारखा नाही झाला तर???? छे.... छे....विचार देखील करवत नव्हता. मला तोंडपाठ देखील नाहीत त्यापेक्षा जास्त माझ्या लोकांबद्दल त्याला माहिती आहे. कसाबसा घरी आलो, दोन घास देखील घशाखाली उतरवू शकलो नाही. रात्री एक दोन वेळा तर त्याने आवाज दिला कि काय असा भास होवून मी झोपेतून गडबडून उठलो देखील. आजूबाजूला पहिले तर ‘तो’ नव्हता. पण काही केल्या त्याची आठवण माझी पाठ सोडत नव्हती. ती संपूर्ण रात्र मी तळमळत काढली.

दुसरा दिवस उजाडला खरा पण तो देखील खूप उशिरा....कारण जो पर्यंत तो आवाज देवून उठवत नाही तो पर्यंत मी झोपेतून जागा झालोय असं कधीच घडलं नव्हतं. धडधडत्या अवस्थेत कसबसं आवरून मी त्याच्या हॉस्पिटलची पायरी चढलो. त्याचा डॉक्टर बहुतेक माझीच वाट बघत होता, मला पाहिलं तसा तो उठून समोर आला. मी माझ्या मनाची तयारी खरं तर आधीच करून ठेवली होती, कि तो आता नाहीये आणि कधीच नसणार. एवढ्यात त्याच्या स्पेशालीस्ट डॉक्टरने माझ्या समोर येवून मला धक्का दिलाच अभिनंदन.....खूपच नशिबवान आहात तुम्ही.....त्याला मैच होणारं जे काल पर्यंत मिळत नव्हतं ते आजच सकाळी मिळालं. खरं तर तुम्हाला एवढी धावपळ करायलाच लागली नसती. फक्त काही रुपयांचं त्याच्यासाठी हेल्मेट घेतलं असतं तर हि वेळच असली नसती

मला काही क्षणांसाठी खरंच काहीच समजायला तयार नव्हतं, मला माझ्या कानांवर विश्वासच बसत नव्हता. मी जे ऐकलं ते खरं आहे का....म्हणजे तो परत आला. ज्याला दुसऱ्यांनी ब्रेन डेड सांगितलं होतं आणि तो परत कधीच आधी सारखा होणार नाही असं सांगितलं होतं......तो परत आलाय. मी त्याला हातात घेतला, डोळ्यात पाणी जमा झालं होतं....त्याला प्रेमाने गोंजारलं.....त्याच्या चेहऱ्यावरून प्रेमाने बोटं फिरवली आणि त्याला कानाला लावला आणि म्हणालो हेल्लो नाना....हा... मी बोलतोय....मी उद्या येईल गावाला...नाही कालच निघालो होतो पण जरा प्रॉब्लेम झाला होता. हो...हो...उदयाच येतो सकाळच्या एस.टी.नेएवढं बोलून झाल्यावर पुन्हा एकवार त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिलं. डोळ्यात अजून पाणी जमा होतं, डोळ्यातलं पाणी पुसलं, खिशातून पाकीट काढलं. झालेलं टोटल बील देवून टाकलं... चक्क डिस्काऊंट न मागता.

आणि ८० रुपयाचं एक चांगलं हेल्मेट....म्हणजे कव्हर घेतलं....मैनचस्टर यूनायटेडचं बैकग्राउंड असलेलं.....माझ्या प्रिय.... मोबाईलसाठी.


-सुरेश सायकर          

Wednesday, 23 March 2016

उमेद....

वर्तमानपत्रामध्ये आलेल्या एका बातमीवर एकसारखी नजर जात होती. तो नसेल असं वाटून एकदोन वेळेस पानं उलटून दुसरी बातमी वाचण्याचा प्रयत्न केला. पण त्या बातमीबद्दल कुतूहल वाटून पुन्हा पुन्हा वाचत होते. मन म्हणत होतं कि हा तोच मनू आहे पण वयपरत्वे थकलेल्या डोळ्यांचा यावर विश्वास बसत नव्हता. काहीश्या विलक्षण वेगाने मी भूतकाळात गेले.

अशीच एकेदिवशी दुपारी सर्व कामे आटपल्यावर नेहमीप्रमाणे निवांत वर्तमानपत्र वाचत दिवाणखान्यात बसले होते. गेट उघडल्याचा आवाज ऐकला तसं उठून खिडकीतून बाहेर डोकावलं तर समोर सुधा लहानग्या ५ वर्षाच्या मनुला घेवून येताना दिसली. सुधा, वय साधारण २७ ते २८ दरम्यान, निर्मात्याला देखील स्वप्नात वाटले नसेल इतकी देखणी. रंगरुपाने गोरीपान, आकर्षक बांधा, काळेभोर बोलके डोळे आणि स्त्रीला देखील प्रेमात पाडेल अशी लांब केसांची वेणी पण अकालीच नशिबी आलेली कपाळी वैधव्याची खुण. प्रेमविवाह केल्यामुळे फक्त माहेरच नाही तर सासर देखील दुरावलेलं. तरीही परिस्थितीला धैर्याने सामोरे जाताना कमरेला पदर खेचून मनूसाठी उभी राहिली. मी राहत असलेल्या बंगल्याच्या समोर काही चाळीवजा घरे होती आणि सुधा आपल्या नवऱ्यासोबत तिथेच भाड्याच्या घरात राहत होती. सुधा गरोदर असतानाची गोष्ट, ती रोज संध्याकाळी जेवण झाल्यावर आमच्या बंगल्यासमोरील रस्त्यावरून नवऱ्यासोबत पायी फिरायची. मी रोज तिला पहायचे, खूप कौतुक वाटायचे तिचे आणि तिच्या नवऱ्याचे, खूप काळजी घेणारा होता. सुरुवातीला मला वाटलं कि नोकरी निमित्त दोघे बाहेर गावावरून इथे रहायला आलेत आणि त्यामुळे सासरची मंडळी सोबत नाहीत. अशीच एके दिवशी ती नवऱ्यासोबत आमच्या गेट समोरून जात असताना तिला चक्कर आल्यासारखं झालं आणि हे पाहून तिचा नवरा गडबडला. मी गेट जवळच झाडांना पाणी देत होते. अचानक उद्भवलेली परिस्थिती पाहून मी पुढे होवून तिला आधार देवून आत घेतले आणि थोडं साखर पाणी दिलं तशी ती सावध झाली. तिच्या नवऱ्याला तर काहीच समजत नव्हते बिचारा पुरता भांबावून गेला होता. अश्या अवघडलेल्या परिस्थितीत हे होणे साहजिकच होते त्यामुळे काहीही घाबरून जाण्यासारखे नाहीये हे समजावून सांगितले. तसा तो थोडा शांत झाला. सुधाला आता बरे वाटायला लागले, दोघेही माझे आभार मानून गेले. तिला ‘पुन्हा ये’ असं सांगावेसे वाटले पण अगदीच पहिल्यांदा ओळख झाल्याने जरा स्वतःला सावरून घेतले. तशीही सकाळी ११ नंतर संध्याकाळी ६ या वेळेत मी एकटीच असायची, हे लवकर आवरून ऑफिसला जायचे आणि पाठोपाठ मुलं शाळेचं आटपून जायची. त्यानंतर बाकीची कामे आटपल्यावर मी अगदीच निवांत असायचे. मला कुचाळक्या करणाऱ्या बायकांचा प्रचंड तिटकारा आणि या एकमेव कारणामुळे मी इतर महिला मंडळामध्ये जाण्यास टाळायचे. का कुणास ठावूक पण सुधा मला तशी वाटली नाही. आणि बहुतेक त्यामुळेच तिला घरी येण्यासाठी आमंत्रित करावेसे वाटले.

आता ती रोज जाता येता मी दिसल्यावर हसून पहायची. मी नाही दिसले तर कधी कधी गेट जवळ थांबून  आत डोकावून पहायची आणि दिसल्यावर फक्त हसून पुढे जायची. आपल्याला अडचणीच्यावेळी कोणताही विचार न करता मदत करणाऱ्या व्यक्तीबद्दल असे वाटणे साहजिकच होते. पण मला एकसारखे सुधा सोबत बोलावेसे वाटू लागले. एकेदिवशी ती गेट समोरून जाण्याच्या वेळेत मी तिथेच झाडांना पाणी देत होते. नेहमीप्रमाणे सुधाने समोरून जाताना हसून पहिले. मी देखील हसून पहिले आणि तिला विचारले काय कशी आहे तब्येत दोघांची”. सुधा म्हणाली खूपच छान, हे सकाळी लवकर जातात कामावर... मी तिचे बोलणे मध्येच तोडत म्हणाले अगं...दोघांची म्हणजे तुझ्या यांची नाही तर बाळाची विचारपूस करत होते मी त्यासरशी ती खूप मनापासून आणि छान हसली. इतकं नैसर्गिक हास्य मी कोणाच्याही चेहऱ्यावर पहिले नव्हते. बाकीचे सगळेच डेली सोप सारखं कृत्रिम हास्य चेहऱ्यावर घेवून फिरतात आणि समोरच्या व्यक्तीची पाठ वळली रे वळली कि लगेच कुचाळक्या करायला सुरुवात करतात. सुधा तशी नाही वाटली. मी तिला विचारले आता काय झोपणार कि काय घरी जावून ती म्हणाली हो..म्हणजे एकटीला अगदीच करमत नाही आणि मग टीवीवर सीरिअल पहायला लागले कि लागते झोप आपोआप”. मी म्हंटले अग त्या सीरिअल पाहण्यापेक्षा आणि झोपण्यापेक्षा माझ्याकडे येत जा गप्पा मारायला. अशीही मी एकटीच असते दुपारच्या वेळेत मी असे बोलल्यावर का कुणास ठावूक मला तिच्या डोळ्यात एकदम पाणी आल्यासारखे वाटले. सुधा म्हणाली म्हणजे तुमची काहीही हरकत नसली तर मला आवडेल तुमच्यासोबत बोलायला मला देखील माणसं ओळखण्याच्या माझ्या कसबेचे कौतुक करावेसे वाटले. कारण मी सुधा बाबतीत मनात केलेले अंदाज अगदी तंतोतंत खरे ठरले होते. कोणी बोलावले कि लगेच आत शिरण्याऐवजी समोरच्या माणसाला आवडेल का असं विचारणं म्हणजेच चांगल्या संस्काराचे लक्षण. अश्यातऱ्हेने सुधा आणि माझी गट्टी जमली. आमच्या दोघींमध्ये असलेल्या वयाच्या अंतराचा काहीच फरक पडला नाही उलट आम्ही दोघी खूप चांगल्या मैत्रिणी झालो.

माझी सगळी कामे आटपेपर्यंत सुधा रोज यायला लागली. सुरुवातीला काही खायला विचारले तर बुजऱ्या स्वभावामुळे नाहीच म्हणायची. परंतु जशी पाण्यात साखर हळूहळू विरघळत जाते तसतशी तिची भीड हळूहळू चेपून ती मिसळून गेली. तिचा नवरा एका चांगल्या आय टी कंपनीमध्ये ड्रायव्हर म्हणून कामाला होता. त्याचे पदवी पर्यंतचे शिक्षण कौटुंबिक कारणास्तव मागे पडलेले होते. घरची हलाखीची परिस्थिती असल्याने कमावणारे हात दोन आणि खाणारी तोंडे अनेक अश्या अवस्थेमुळे त्याने शिक्षण अर्धवट सोडून मिळतील ती कामे करायला सुरुवात केली होती. परंतु लग्न होण्याआधी सुधाने त्याला अटच घातली होती कि, नोकरी करता करता पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण करायचे जेणे करून चांगल्या पदावर काम मिळू शकेल. सुधाचा हा गुण मला खूपच भावला, नवऱ्यामधले चांगले गुण शोधून त्याला प्रोत्साहित करणे आणि मानसिक पाठबळ देणे यामुळे दोघांमध्ये संबंध फक्त प्रेमापुरतेच मर्यादित न राहता विश्वासाच्या उच्च पातळीवर पोहचते. नाहीतर आज कालच्या मुलींना इंजिनिअर,डॉक्टर,आय टी मध्ये उच्च पदावर काम करणारा नवरा हवा असतो म्हणजे लग्नाआधी त्याच्या आई वडिलांनी कष्ट घेवून त्याला त्या पदापर्यंत पोहोचवायचे आणि मग लग्न झाल्यावर त्या मुलींना परिपूर्ण म्हणजे अगदी आयता रेडीमेड नवरा मिळतो. आणि त्यावर कडी म्हणजे आयुष्यभर मानसिक, आर्थिक ताण सहन करीत उच्च पदापर्यंत पोचवणारे नवऱ्याचे आई-वडील, सुनेला कालांतराने व्हिलन वाटू लागतात. पण सुधा नक्कीच याला अपवाद होती, सुधाचा नवरादेखील अभ्यास करून मुक्त विद्यापीठ मधून परीक्षेची तयारी करीत होता. ऑफिसच्या कामानिमित्त त्याला कधी मुंबई, बंगलोर अश्या शहरांमध्ये जावे लागे. मग अश्यावेळी तिला सोबत म्हणून शेजारी राहणाऱ्या मावशी तिच्या घरी येत असत. त्यांचा फारमोठा आधार मिळतो असा अधूनमधून उल्लेख सुधा करायची. सुधाच्या ऑफिसमधील वरिष्ठ देखील नेहमी सुधाच्या नवऱ्यालाच ड्रायवर म्हणून सोबत नेण्याचा आग्रह करायचे. कारण तो पूर्णपणे निर्व्यसनी होता आणि त्याचे इंग्रजीचे ज्ञान देखील खूप चांगले होते. नेहमी अभ्यासाची पुस्तके जवळ बाळगी आणि वेळ मिळेल तिथे अभ्यास करी त्यामुळे त्याच्या वरिष्ठांना नेहमी अप्रूप वाटे. अशातच सुधाच्या डिलिव्हरीची तारीख जवळ आली. सुधा मनाने खूपच खंबीर तिने त्रास होत असताना देखील तिच्या नवऱ्याला अजिबात जाणून दिले नाही. कारण तिला माहित होते कि, तिच्या मदतीला ना माहेरचे लोक येणार ना सासरचे आणि त्यात तिच्या नवऱ्याची होणारी तळमळ.

रोज येणारी सुधा न आल्यामुळे त्यादिवशी मी थोडी बैचेनच झाले होते. अशातच दुपारच्या वेळेस सुधाचा नवरा आला. मला काही समजेना कि नक्की काय झालंय ते कारण सुधाचा नवरा माझ्याकडे एकटा कधीच यायचा नाही. मनात शंकेची पाल चुकचुकली तसा त्याने अख्खा पेढ्याचा बॉक्सच माझ्या समोर धरला आणि आनंदाची बातमी दिली. त्याने सांगितलं कि काल मध्यरात्रीच सुधाला अचानक प्रसुतीच्या कळा येवू लागल्या. घरी दोघेच असल्याने तिच्या नवऱ्याला तर काय करावं नेमकं समजेना. सुधाने कसबसं त्याला मावशीला बोलवा असं सांगितल्यावर त्याने शेजारच्या मावशींना बोलावून आणले. शेजारच्याच एका रिक्षावाल्याला उठवून सुधाला जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये नेलं. सुधाला डॉक्टरांनी आतमध्ये नेल्यावर सुधाचा नवरा आणि मावशी बाहेर थांबले. सेकंद देखील तासांप्रमाणे भासत होते सुधाच्या नवऱ्याला, कोठून दुर्बुद्धी सुचली आणि सुधाला या त्रासात अडकवले असं त्याने मावशीला बोलूनही दाखवलं. त्यासरशी अश्या गंभीर परिस्थिती मध्ये देखील मावशी खळखळून हसायला लागल्या. त्यांना असं हसून पाहताना सुधाच्या नवऱ्याला समजलं पण नाही कि तो असं काय वेगळं बोलला. तो मावशीला काही तरी बोलणार इतक्यात बाळाचा रडण्याचा आवाज ऐकू आला. त्यासरशी सुधाचा नवरा आतमध्ये जायला लागला तर डॉक्टरच बाहेर आले आणि सुधाच्या नवऱ्याचे अभिनंदन करत ‘मुलगा झाला’ असे सांगितले. सुधाचा नवरा ते ऐकून खुश होईल असे वाटत असतानाच त्याने डॉक्टरांना ‘सुधा कशी आहे’ असं विचारलं. तश्या डॉक्टर हसायला लागल्या आणि ‘सुधा देखील ठीक आहे तिला थोडा त्रास झाला पण बाळंतपण अगदीच सुखरूप झालं.तुम्ही थोड्या वेळाने भेटू शकता’. तरीही हा आतमध्ये गेला आणि लांबून का होईना ती सुखरूप आहे याची खात्री करून घेतली आणि मगच मुलाला पाहिलं. सुधाने भेटल्यावर जेव्हा हे मला सांगितलं तेव्हा मला देखील खूप छान वाटलं या दोघांचं एकमेकांवरचं प्रेम पाहून.                  

आता जबाबदारी आणखीन वाढल्याने सुधाचा नवरा कामात आणि अभ्यासात खूप मेहनत घेवू लागला. असाच एकेदिवशी अचानक रात्री त्याच्या मोबाईलवर वरिष्ठांचा फोन आला. ते अमेरिकेतून भारतात सकाळ पर्यंत पोहोचणार होते आणि त्यांना मुंबई विमानतळावर घेण्यासाठी त्याला बोलावले. त्याच्यासाठी हे नेहमीचे होते त्यामुळे त्याने सुधाला जागे करून मुंबईला चाललो आहे असे सांगितले.तिने उठून त्याच्यासाठी चहा करायचे म्हंटल्यावर त्याने तुला त्रास नको आणि रात्री मनुने देखील खूप उशिरा पर्यंत जागवले म्हणून मी आधीच चहा करून प्यायलो असे सांगितले. त्याच्या दुचाकीवरून त्याला ऑफिसमध्ये जायचे होते आणि मग तिथून ऑफिसची गाडी घेवून मुंबई. तो तसा मुंबईला जायला निघाला देखील, एक्स्प्रेस हायवे वरून जाताना अमृतांजन जवळ आल्यावर अचानक त्याच्या गाडीसमोर एक अवजड ट्रक खूप वेगाने लेन कट करून आला आणि वळणावर अचानक जोरात ब्रेक दाबला आणि....सुधाच्या नवऱ्याची गाडी ट्रकच्या मागील बाजूस जोरात धडकली. धडक इतकी जोरात होती कि त्याची गाडी पूर्णपणे ट्रकच्या मागील भागात अर्ध्यापर्यंत आत गेली. तो अपघात बघून कोणी जिवंत राहिले नसणार याची खात्री पटावी इतका भयानक अपघात झाला होता. सुधासाठी हा खूपच मोठा आघात होतं. त्या दिवशी मी पहिल्यांदा तिच्या घरी गेले होते. छोटंसं घर, पण सुधाने छान सजवलेलं होतं पण आता सुधा सोबत घराची रया देखील गेली होती. मनू १ वर्षाचा होता, त्याला काहीच समजत नव्हतं कि आपली आई का रड्तीये आणि इतकी लोकं आपल्या घरात का जमली आहेत. सुधाकडे अजिबात बघावसं वाटत नव्हतं इतकी कोमजून गेली होती. तिच्या माहेरची आणि सासरची लोकं पण तिथंच होती. अश्या दु:खद प्रसंगीदेखील सासरच्या लोकांमध्ये सुधाच्या नावाने अक्षरशः शिव्यांच्या लाखोल्या वहिल्या जात होत्या. पण सुधा एकदम शून्यात नजर लावून बसली होती. तिच्या कानापर्यंत काहीच पोहचत नव्हते, तिच्या संवेदना तिच्या नवऱ्यासोबत आता कायमच्या निघून गेल्या होत्या. मला पाहिल्यावर देखील तिच्या डोळ्यात पाणी आलं नाही ती एकटक माझ्याकडे पाहत होती. तिची हि अवस्था पाहून माझाच श्वास कोंडू लागला. मी स्वतःला कसबसं सावरत तिथून बाहेर पडले, तडक घर गाठलं आणि बेडरूममध्ये जावून अक्षरशः ओक्साबोक्शी रडले. सुधाची हि अवस्था पाहून तीन ते चार दिवस मला जेवण देखील गेलं नाही. एकसारखा तिचाच विचार माझ्या मनात होता. आता तिचं भविष्य काय असेल, तिला माहेरचे जवळ करतील कि सासरचे. नाही सासरचे तर कधीच नाही, तिला इतक्या लोकांसमोर वाईट बोलणारे कसे काय जवळ करतील. बहुतेक, मनुला पाहून त्यांचे मन बदलेल कि,फक्त मनुला घेवून जातील आणि सुधाला तिच्या माहेरी सोडतील. आपला मुलगा सुधामुळे गमावला म्हणून त्याची भरपाई म्हणून मनू. काहीच समजत नव्हतं आणि सुधाच्या घरी जावून पुन्हा भेटावं तर तिची काळीज चिरणारी नजर, नाही, नकोच जायला. पण शेवटी न राहवून मी गेलेच. मला समोर पाहिल्यावर सुधाच्या डोळ्यात अश्रू जमा झाले. तिने मिठीच मारली मला आणि खूप रडली. मला जरा शांत वाटलं कारण न रडता मनातल्या मनात कुढत बसल्याने मानसिक आघात खूप मोठा होतो असं मी अनेकदा पहिले होते. मी तिला थोपटून शांत केलं. घरी फक्त तिची एक लहान बहिण होती आणि शेजारच्या मावशी, बाकीचे कोणीच नव्हते.मी तिला विचारले तर शेजारच्या मावशीने सांगितले कि, सासरच्या लोकांनी दुसऱ्याच दिवशी सगळ्या विधी पार पाडल्या आणि निघून गेले. इतकेच काय तर सुधाच्या माहेरच्या लोकांनी देखील,आमच्या इथे तू परत येवू नकोस असे बजावले. पण तिची धाकटी बहिण, तिच्या आई बाबांसोबत भांडून सुधा जवळच राहिली होती काही दिवसांसाठी. सुधाने मागे सांगितले होते तिच्या बहिणीबद्दल, सुधाने तिला अभ्यासात,खेळात, आणि तिच्या सगळ्या जडणघडण मध्ये खूप साथ दिली होती. त्यामुळे सुधाची अन तीच्या धाकट्या बहिणीची मैत्री खूपच दाट होती. बराच वेळ मी बसून होते, कोणीच काही बोलेना. इतर वेळी बडबडणारया सुधाला अक्षरशः शांत बस थोडी असं सांगावं लागायचं आणि आता मात्र ती एकदमच शांत होती. तिचे असे शांत बसणे खूपच अंगावर येत होते. बराच वेळ आम्ही सगळे काहीही न बोलता शांत बसून होतो. मनू खेळून खेळून चांगलाच दमला होता आणि आता शांत झोपलेला होता. खूपच निरागस दिसत होता, बिचारयाचे नशीब असे कि मोठा झाल्यावर त्याला आपल्या बाबाने आपले कसे लाड केले होते हे देखील आठवणार नाही. शांतता भंग करीत मी सुधाला धीराने रहा आणि घरी येत जा रोजच्या रोज असे सांगितले. तिने फक्त मान डोलावली, बाकीच्यांचा निरोप घेवून मी निघाले. मधले काही दिवस सोडता, सुधा मनूला घेवून माझ्याकडे रोजच्या रोज यायला लागली. तिला हसताना आणि स्वतःला समजावून घेत असताना पाहून मला खूप बरं वाटायला लागलं. तिला माझ्या शब्दांनी खूप धीर यायचा, म्हणायची तुमच्याशी गप्पा मारल्या ना कि असं वाटतं कि दिवस असे निघून जातील आणि मनू मोठा होवून माझ्या सगळ्या चिंता दूर करेल. माझ्या सोबत तिला देखील हे माहित होतं कि दिवस असे जातच नाहीत मुळी, पण जातील या आशेने माणूस तीळ तीळ तरी मरत नाही. सुधाने नर्सिंगचा कोर्से केलेला होतं हे शेजारी राहणाऱ्या मावशीनां माहित होते म्हणून त्यांनी तिला एका हॉस्पिटल मध्ये नर्सचे काम आणले होते. सुधाचा नवरा ज्या आय टी कंपनीत कामाला होता त्यांनी त्याची इन्शुरन्स पोलीसी काढलेली होती. त्यामुळे तिला बरयापैक्की रक्कम मिळाली होती पण ती तरी किती दिवस राहणार आणि मनू देखील इंग्लिश शाळेत नर्सरीला जायला लागला होता. आणि तो शाळेतून आल्यावर शेजारच्या मावशींनी त्याला सांभाळण्याची तयारी दाखवली होती. त्यामुळे तिला म्हणावा असा रिकामा वेळ मिळणार आणि माझ्याकडे गप्पा मारायला येण्याखेरीज दुसरे काही खास काम नव्हतेच. मी देखील तिला कामावर जायला सांगितले जेणेकरून नवीन माणसात वावरल्याने तिच्या डोक्यातला विचारांचा भार थोडा हलका होईल. सुधा कामाला जायला लागली आणि आता जसा वेळ मिळेल तशी ती मनूला घेवून यायची आणि दिवसभर घडलेल्या घटना सांगायची. खूप बरं वाटायला लागलं मला, सुधा हळूहळू नवऱ्याच्या अचानक जाण्याच्या धक्क्यातून बाहेर पडत होती. काही दिवसानंतर सुधाच्या बोलण्यातला सूर वेगळाच वाटू लागला. काही काही वेळेस बोलू कि नको, कि सांगूनच टाकू. अश्या पद्धतीचे बोलणे वाटायचे पण मी विचारल्यावर काहीही नाही, असं बोलून टाळायची. मला समजत होता तिच्या वागण्या बोलण्यातला बदल, पण सरळ सरळ विचारणे देखील मला पटत नव्हते. मनात म्हंटल, जेव्हा तिला स्वतःहून सांगावसं वाटेल तेव्हा ती सांगेलच कि. कारण एखाद्या स्त्रीने भूतकाळातल्या गोड आठवणींच्या ओझ्याचा भार जरी विसर्जित केला असला तरी चालू वर्तमानकाळातील हव्या असणाऱ्या नैसर्गिक भावनांचे काय.

भूतकाळातल्या आठवणींमधून मी वर्तमानात आले. सुधा मनूला घेवून आत आली. तिच्या चेहर्यावरचा आत्मविश्वास पाहिल्यावर मला जाणवले कि सुधा आज नक्कीच मला तिच्या मनातली गोष्ट सांगणार. इतर अवांतर गप्पा मारल्यावर थेट मुद्द्यावरच आली म्हणाली हॉस्पिटलमध्ये माझ्यासोबत काम करणारे सुपरवाईजर प्रशांत त्यांनी मला लग्नाची मागणी घातली. माझा भूतकाळ माहित असून देखील. त्याचे आधी लग्न झाले होते पण दोनच वर्षानंतर त्यांचे बायको सोबत पटेनासे झाले. आणि ती वरचेवर तिच्या माहेरी जावू लागली. शेवटी त्यांनी घटस्फोट घेतला.तिला वाटलं हे ऐकून मला आश्चर्याचा धक्का बसेल वगैरे. मी अगदी सहज तिच्याकडे पाहत म्हणाले चांगलंय, शेवटी मनूला देखील वडिलांच्या मायेची गरज आहेच की”. सुधाला खूप आश्चर्य वाटलं माझ्या सहज व्यक्त होण्याचं. मी तिला समजावलं, बघ या वयात शेवटी तू एकटीने आयुष्य व्यतीत करणे शक्य नाही कारण मनू आत्ता ५ वर्षाचा होईल. आणि तुझे वय देखील फक्त २७ वर्ष आहे. तू कितीही प्रयत्न केला तरी काही भावना उफाळून येणे नैसर्गिकच आहे. तू शक्य तितकं स्वतःवर नियंत्रण ठेवशील पण जर तू दुसरे लग्न करून सुखी राहू शकणार असशील तर काय हरकत आहे. खरं तर तुझ्या वागण्या बोलण्यातला फरक मला खूप आधीपासून जाणवू लागला होता. तसं मी तुला विचारणार देखील होते. पण मनात म्हंटल, योग्य वेळ आल्यावर तूच मला सांगशील आणि बघ तसेच घडले. माझ्या समजावून सांगण्याचा सुधावर खूपच सकारात्मक परिणाम झाला. सुधाने आणि प्रशांतने नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. सुधाने ती राहत असलेली भाड्याची खोली देखील सोडून दिली. ती आता तिच्या नवऱ्यासोबत रहायला त्याच्या घरी गेली. तिथे तिचा नवरा आणि सासू दोघेच राहत होते आणि आता सुधा आणि मनू. मी खूपच आनंदात होते, बिचाऱ्या सुधाला इतक्या कमी वयात आलेले वैधव्य आणि तिची होणारी होरपळ आता कुठे तरी जावून थांबणार होती. तिला तिच्या हक्काचा माणूस मिळणार होता आणि मनूला माया करणारा वडील. सुरुवातीचे काही दिवस सुधा जमेल तशी माझ्याकडे येत होती मी देखील समजून घेत होते. कारण तिचे घर आणि तिच्या कामाचे ठिकाण अगदी विरुद्ध दिशेला आणि त्यातला त्यात माझे घर देखील. शेवटी मीच तिला सांगितले कि,एवढी धावपळ करीत जावू नकोस. जसे जमेल तशी येत जा भेटायला. मध्ये बरेच दिवस सुधा आली नाही, मनात म्हंटले कि नव्या संसारात गुरफटून गेली असेल.

साधारण दोन ते अडीच दोन महिन्यानंतर मनूला घेवून सुधा आली होती. जवळ आल्यावर तर मी तिला ओळखलेच नाही. डोळ्याखाली काळी वर्तुळे, गाल आत गेलेले, केसं विस्कटलेली, बोलताना देखील अडखळत बोलायला लागली. मला क्षणभर काही समजेना, थोड्या दिवसांपूर्वी पाहिलेली सुधा आणि आत्ताची सुधा, जमीन अस्मानाचा फरक होता. मी तिला पाणी दिले आणि तिच्या डोक्यावरून जसा प्रेमाने हात फिरवला. तशी सुधा ओक्साबोक्शी रडायला लागली. मनू एकदम शून्यात नजर लावून बसलेला होता. मला तर काहीच समजेना. कसबसं सुधाला शांत केलं. मनूला खायला बिस्किटं दिली तरीही तो प्लेटकडे फक्त पाहतच बसला. एवढा शांत मनू मी कधीच बघितला नव्हता. शेवटी मी सुधाला विचारलं काय झालंय सुधा. सुधाचा बांध तुटला, भरलेल्या डोळ्यांनी माझ्याकडे पाहत विचारले मीच का? सांगा ना मीच का म्हणून हे सगळं सहन करायचं. माझ्याच नशिबात का हे सगळे भोग. तिचे असे बोलणे, माझ्यासाठी खूप मोठा धक्का होता. सुधाच्या लग्नाला जेमतेम ७ महिनेच झालेले आणि अचानक तिचे असे बोलणे, मला काहीच मेळ लागेना. तिच्या तब्येतीकडे पाहून मनात पाल चुकचुकलीच होती. नवीन लग्न, घरचे सर्व म्हणजे स्वयंपाक, धुणीभांडी आवरून, मनूची शाळा आणि त्यात नोकरी हा सगळा व्याप सांभाळताना सुरुवातीला तब्येतीवर परिणाम होणे साहजिकच होते. पण यावेळेस माझा अंदाज चुकला होता. मी सुधाला म्हणाले सुधा, काय झालं ते व्यवस्थित सांगशील का? यावर सुधाने जे सांगितले ते ऐकल्यावर मला काहीच सुचेना. नवीन लग्न झाल्यावर सासरी आल्यावर सुरुवातीला नवऱ्यासोबत सासूने देखील कौतुक केले. मनू सोबत माझा स्वीकार केल्यामुळे मी खूपच आनंदात होते. पण का कुनास ठावूक, मनू तितका खुश नव्हता. मला वाटलं नवीन घरी आल्यामुळे तो थोडा बुजला असेल होईल हळूहळू सवय. मनूला माझ्यासोबत झोपायची सवय, पण मी त्याला त्याच्या आजीपाशी झोपायला सांगायचे. त्याला आवडायचं नाही ते, तो हट्ट करायला बघायचा पण ह्यांना किंवा सासूबाईंना पाहिलं कि दडपणाखाली यायचा. प्रशांत देखील सुरुवातीला त्याचे लाड करायचे पण एके दिवशी काहीतरी कारणावरून प्रशांतने मनूला पहिल्यांदा मारले. मी विचारले तर माझ्यावर देखील खेकसले. म्हणाले, बरोबर आहे, मी जन्म दिला नाही ना. त्यामुळे मला काहीच हक्कच नाही. मला खूपच धक्का बसला अश्या बोलण्याचा पण वाटलं मनूचीच काहीतरी चूक असणार. म्हणून मी देखील मनूलाच दम दिला तर ते पोर उपाशीच झोपलं त्या दिवशी. हळूहळू सासूबाईंचा बोलण्याचा सूर देखील बदलला. एकसारखं मनूबद्दल खोचकपणे बोलू लागल्या. म्हणायच्या ‘जन्माला आल्यावर जन्मदात्या बापाला गिळला आणि आता माझ्या मुलाला देखील गिळणार का मी सासूबाईंना समजावून सांगायला लागले तर माझीच तक्रार प्रशांतकडे केली कि, मी त्यांना उलटे बोलते. मग प्रशांतने खरं काय नी खोटं काय याची साधी विचारणा न करता मला मारहाण करायला सुरुवात केली तर मनू मध्ये पडला. तर त्याला देखील मारलं. मी त्यला पोटाशी धरून खाली पडले होते आणि प्रशांत वरून लाथा मारत होते. इतका मार बसला होता कि, मला जागचं हलता देखील नव्हतं. त्यामुळे मी स्वयंपाक देखील करू नाही शकले. प्रशांतने हॉटेलमधून जेवण आणलं आणि आमच्या समोर सासूबाई आणि प्रशांत दोघे जेवले. पण आम्हा दोघांना जेवायला देखील विचारलं नाही आणि त्यातल्या त्यात उरलेलं अन्न प्लास्टिकच्या पिशवीमध्ये भरून बाहेर कुत्र्यांना टाकतो असं म्हणत प्रशांत गेला देखील. त्यादिवशी मी मनूला छातीशी धरून खूप रडले दोघेही उपाशीच झोपलो. दुसऱ्या दिवशी मला कामाला येवू नकोस असं बजावून प्रशांत गेला. मनूला मार बसल्याने तो लंगडत चालत होता म्हणून त्याला शाळेत नाही पाठवलं. साधारण आठवड्यानंतरची गोष्ट असेल, माझी जेवणावरची इच्छा उडून गेली एकसारखं मळमळायला लागलं आणि छातीत एकदम धस्स झालं. एव्हाना सासूबाईंच्या देखील लक्षात आलं डॉक्टरकडे जावून चेक केलं आणि माझा अंदाज खरा ठरला. मला दिवस गेले होते. आता प्रशांतने निर्वाणीचा इशारा दिला, मनूला या घरात अजिबात ठेवायचे नाही. मला काहीच समजेचना, हा वेगळाच धक्का होता माझ्यासाठी, मनू आणि माझ्यापासून दूर. छे..मी स्वप्नात देखील विचार करू शकत नव्हते. मी त्यांना एकांतात समजावून पहिले, कि बिचारा मनू अगदीच लहान आहे. या सर्व प्रकारात त्याची काय चूक. मला हवं तो त्रास दया मी हू कि चू नाही करणार पण मनूला माझ्यापासून दूर नका करू. तरीही प्रशांत ऐकायला तयार नव्हते त्यांनी मनूला कोणत्यातरी आश्रमात ठेवू असे सांगितले. पण मी जिवंत असताना मनू अनाथासारखा का राहील कोणत्या आश्रमात. मी निक्षून नाही सांगितले तर प्रशांत म्हणाले, कि मला   देखील मग दुसरा विचार करावा लागेल. दुसरा विचार, म्हणजे मी पुन्हा एकटी, परत दुसऱ्यांदा एकटी. मी खूप विनवणी करून पहिले पण त्यांना काहीच फरक पडत नव्हता. अशातच मनूची शाळा बंद करणार असे प्रशांतने सांगितले आणि काही ना काही कारणाने रोजच मनूला मारहाण व्हयाला लागली. मी मध्ये पडायची तर मला देखील मारहाण व्हायची. घरून वेळेत कामावर आणि कामावरून सरळ घरी. मनात असून देखील तुमच्याकडे यायला मुभा नव्हती. पूर्वी शेजारी राहणाऱ्या मावशी माझ्यासोबतच हॉस्पिटल मध्ये कामाला होत्या. न राहवून मी त्यांना हा सगळा प्रकार सांगितला. त्यांनी माझी समजूत काढली, म्हणाल्या, बघ तू आधीच एकदा पोळलेली आहेस आणि परत एकटी राहाण्याचा निर्णय घेशील तर मनू सोबत तुझ्या पोटात वाढत असलेल्या अजून एकाची भर पडेल. तुझा मनूसाठी खरंच जीव तळमळतोय याची मला कल्पना आहे. पण त्याला सोबत घेवून तू तिथे राहायचे जरी म्हणालीस तरी प्रशांत ते होऊ देणार नाही. त्यापेक्षा तू असं कर, मनूला माझ्याकडे रहायला पाठव. घरी फक्त मी आणि गोट्याच  असतो. आता गोट्या काही काम धंदा करीत नाही नुसताच उनाडक्या करत फिरत असतो. त्याचे दहावीचे दोन विषय राहिलेले आहेत ते का एकदा सुटले कि त्याला मी इथेच लावणार कामाला आणि मग मी घरीच राहणार. आणि मग मनूला सांभाळायला मला काहीच प्रोब्लेम नाही आणि तुला जेव्हा वाटेल तेव्हा तू येत जा त्याला भेटायला. मावशींनी माझी मोठी अडचण सोडवली होती नाही मनू माझ्यासाठी अडचण वगैरे कधीच नव्हता तर त्याचीच या सगळ्या अडचणींमधून सुटका होणार होती. मी मावशींना आनंदाने होकार दिला आणि दर महिन्याला त्यांना दोन हजार रुपये मनूच्या खर्चासाठी देईल असे सांगितले. मावशीदेखील आनंदाने तयार झाल्या. मी घरी गेल्यावर एकांतात प्रशांतला सर्व सांगितले आणि त्याचबरोबर आठवड्यातून एकदा रविवारी मनूला आपल्याकडे घेवून येणार असं सांगितलं. तर तो काहीच न बोलता झोपी गेला. आता माझी मोठी कसोटी होती आणि ती म्हणजे मनूला समजावून सांगण्याची. खरं तर त्याचं समजण्याचं हे वय नव्हतंच, पण होता तो आनंद आणि सोबतच दुःख. आनंद यासाठी कि या पुढे त्याची मारहाणीमधून सुटका होणार होती आणि दु:ख याचे कि तो माझ्यापासून दुरावणार होता. मला देखील दु:ख होतंच कि पण त्याच्या आनंदासाठी ते सहन करावंच लागणार होतं. सुरुवातीचे काही दिवस ठीक गेले. मावशी मनूची योग्य काळजी घ्यायच्या मी वरचेवर मावशींकडे चौकशी करायचे. घरी जावून मनूची भेट घायायला एकसारखे जमायचे नाही कारण घरी जावून सगळे मलाच करावे लागत होते. पण एक चांगली गोष्ट घडली होती मनूला मावशीच्या इथले वातावरण आवडले होते आणि तसा बदल देखील त्याच्यात व्हायला लागला होता. चांगले जेवण, शाळा आणि मग भरपूर खेळायला मिळायचे त्यामुळे स्वारी खूपच खुश होती. मी शनिवारी कामावरून सुटले कि सरळ मावशींच्या घरी जायचे आणि मग मनूला सोबत घेवून लगेच घरी यायचे. शनिवार रात्र आणि रविवारी पूर्ण दिवस मानू माझ्यासोबत असायचा. रविवारी त्याला जेवू घालून संध्याकाळी उशिरा मावशींकडे सोडवायची.

असेच एके शनिवारी मी मनूला घेवून घरी आले, एव्हाना गरोदर आहे म्हंटल्यावर प्रशांतला माझ्या जवळ येण्याचे काहीच कारण नव्हते. त्यामुळे मी मनूला सोबत घेवून झोपले होते. मनू अगदीच निरागसपणे झोपला होता त्याला बघत आणि डोक्यावरून हात फिरवत माझ्या डोळ्यात टचकन पाणी आले. नियतीने काय काय मांडून ठेवले आहे बिचाऱ्याच्या नशिबात असा विचार करत करत माझा डोळा लागला. झोपेत मी त्याच्या पाठीवरून हात फिरवत होते. अचानक मनू झोपेत काहीतरी बरळू लागला. मला वाटलं खूप खेळला असेल म्हणून पण नाही...तो काहीतरी वेगळच बोलत होता. मी नीट कान देवून ऐकू लागले आणि त्यासरशी माझ्या एकदम अंगावर काटाच आला. मी झोपेत आहे कि काय असं वाटून मी पुन्हा ऐकू लागले. मनू बरळत होता, दादा नको ना रे...खूप दुखतंय...अरे दादा नको ना रे.... माझ्या पायाखालची जमीनच सरकली. असं वाटलं इथेच धरणी फाटावी आणि मला माझ्या मनू सोबत उदरात घेवून गडप व्हावे. मी मनूला हळूहळू थोपटले त्यासरशी तो शांत झाला आणि झोपी गेला. माझी मात्र झोप उडून गेली. काय करायला गेले आणि काय घडलं होतं. मावशींना कधीकधी हॉस्पिटलमध्ये नाईट असायची तेव्हा त्या मनूचे जेवण आटपल्याशिवाय घरून निघायच्या नाही. घरी गोट्या असल्याने त्यांना जास्त काळजी नसायची पण घरी कोणीच नाही म्हंटल्यावर गोट्याने ....शी...मनात सुद्धा कोणाच्या विचार येणार नाही असा. मनू गोट्यालाच दादा म्हणायचा आणि मनू पूर्वीसारखा गोट्याबद्दल जास्त बोलत नव्हता. त्यांच्या वयात जास्त अंतर असल्याने त्याचे मित्र वेगळे आणि याचे मित्र वेगळे असं वाटून मी देखील जास्त खोलात जावून विचारले नव्हते. कारण गोट्या असे काही करेल आणि तेही एका मुलासोबत...याचा साधा विचार देखील मनात आला नव्हता. मी रात्रभर भकासपणे अंधारात पाहत जागीच राहिले. काय नशिबाचा फेरा... अजून काय काय पुढे वाढून ठेवले कोणास ठावूक. आधीच देवावरून विश्वास उडालेला होता आणि आता माणसांवरून देखील. दुसऱ्या दिवशी बाहेर काम आहे असं सांगून मनूला घेवून बाहेर पडले. आम्ही बागेत गेलो. मनूसोबत बोलायचे होते पण कसे आणि काय बोलावे हेच समजत नव्हते. मनूला एका बाकावर बसवून मी त्याची आवडती ओली भेळ घेवून आले. ओली भेळ पाहिल्यावर मनू एकदम खुश होईल असं वाटलं पण त्याने अगदी यंत्रवतपणे हातातली भेळ घेतली आणि खावू लागला. मला जोरजोरात गळा काढून रडावसं वाटलं, का? काय हे माझ्या मनूच्या नशिबात...काय कोणाचं वाईट केलंय त्यानं....का त्याच्या नशिबात या लहान वयात हे असले भोग....कसबसं स्वतःला सावरत मी मनूला विचारलं तर सुरुवातीला काहीच बोलेना. त्याला विश्वासात घेवून सांगितलं कि, आजपासून तुला मावशीकडे अजिबात पाठवणार नाही. त्यासरशी तो बोलला,खरंच नाही पाठवणार ना. माझी मात्रा बरोबर लागू पडली होती. मनूने मग सर्वकाही काही सांगितले. मावशी हॉस्पिटलला नाईटला गेल्या कि, गोट्या उशिरा रात्री घरी यायचा आणि टीवी बघत मनूच्या जवळ जावून झोपायचा. मनूला सुरुवातीला काहीच वाटलं नाही पण मग नंतर नंतर गोट्या बिअर पिऊन यायचा आणि टीवी बघत बघत मनूसोबत घाणेरडे चाळे करायला लागला. सुरुवातीला मनूने त्याला खूप प्रतिकार केला पण गोट्याच्या ताकदीपुढे मनूचे काहीच चालले नाही. कार्यभाग उरकल्यावर गोट्याने मनूला धमकी दिली कि, जर त्याने हा प्रकार मावशीला किंवा तुझ्या आईला सांगितला तर तुला खूप मारेल आणि घरातून हाकलून देईल. बिचारा मनू भीतीने काहीच बोलला नाही. मावशी नाईटला गेल्या कि, मनूला अश्या घाणेरड्या प्रसंगाला सामोरे जायला लागायचे. हे सगळे ऐकल्यावर माझ्या डोळ्यासमोर अंधारीच आली आणि त्याचबरोबर त्या अंधारात एक आशेचा किरण दिसला...तुम्ही. आणि तडक मनूला घेवून मी तुमच्याकडे आले. आता तुम्हीच माझ्या मनूला यातून बाहेर काढा. काहीतरी मार्ग सुचवा. त्यासरशी सुधा ढसाढसा रडायला लागली.      
   
हे सगळे प्रकरण ऐकून माझे शरीर थंड पडत चालले होते माणूस म्हणून जिवंतपणाची कोणतीच लक्षणे मला माझ्यात जाणवत नव्हती. अश्या कोवळ्या वयाच्या मनूवर कोणी कसा काय अत्याचार करू शकतो. त्याच्या बालमनावर एवढा मोठा आघात होवूनही बिचारा शांतपणे सहन करत होता. कारण त्याला इकडे आड अन तिकडे विहीर दिसत होती. इतकं असह्य करून त्याचं निरागसपणे जगणे कसं काय हिरावून घेवू शकतो कोणी. मी नक्की कोणाचे सांत्वन करावे हेच माझे मला समजत नव्हते, मनुचे कि सुधाचे. यातून मार्ग तर काढावाच लागणार होता. कारण प्रशांत काही केल्या मनूला त्याच्या सोबत घरी राहू देणार नव्हता आणि मावशीच्याकडे पाठवायचा विचार देखील मनात येत नव्हता. सुधा अपेक्षेने माझ्याकडे पाहत होती, तिला माहित होते कि,मी नक्कीच यातून मार्ग काढू  शकते. डोकं तर एकदम सुन्न झालेलं होतं आणि एकदम एक नाव समोर आलं, ‘उदय बालकाश्रम’. माझ्या नवऱ्यासोबत एकदा या आश्रमात कार्यक्रमा निमित्त गेले होते. त्याच्या ऑफिसमधील एक सहकारी जो उच्च पदावर काम करीत होता. तो याच आश्रमात शिकलेला आणि आता आय.टी. कंपनीत माझ्या नवऱ्यासोबत काम करीत होता. मी जाण्यास इतकी उत्सुक नव्हतेच कारण तिथे गेल्यावर त्या अनाथ मुलांची केविलवाणी आणि समोरच्या प्रत्येक स्त्रीमध्ये आई शोधणारी नजर पहिली कि, अगदी उचंबळून येतं. आणि मग पुढचे काही दिवस अन्न देखील गोड लागत नाही. आपण फक्त जायचे, थोडे पैसे, धान्य आणि त्यांच्या बद्दल कळकळ व्यक्त करायची माझ्या दृष्टीने हा एकप्रकारे देखावाच होता. कारण त्या मुलांना या सगळ्यापेक्षा आई बाबा हवे असतात. अन नेमकं आपण तेच त्यांना देवू शकत नसेल तर मग तिथे जाण्यात काय अर्थ आहे. पण त्या आश्रमात गेल्यावर माझा सगळा भ्रम दूर झाला. आतापर्यंत पाहिलेल्या आश्रमांपेक्षा हा नक्कीच खूप वेगळा आश्रम होता. इथे कोणीही तुमच्याकडे, मला तुमच्या घरी घेवून जा अश्या केविलवाण्या नजरेने पाहत नाहीत. सगळीच मुले आनंदाने तिथे राहतात, त्यांना मिळणारे शिक्षण देखील उच्च दर्जाचे होते आणि तीच गोष्ट जेवणाबाबत देखील. हि सगळी मुलं स्वतःची सगळी कामे स्वतःच करतात आणि याच स्वयंसिद्धतेमुळे चांगले शिक्षण घेवून इथली मुलं इंजिनिअर,डॉक्टर, पोलीस खात्यात उच्च पदावर पोहोचली होती. इतके भारावलेलं वातावरण मी कधीच पहिले नव्हते. मी सुधाला हि सगळी माहिती दिली आणि मनूला तिथे पाठवायला सांगितले. रविवार असल्याने आमचे हे क्लब मध्ये गेलेले होते. त्यांना लगोलग फोन करून त्याच्या सहकाऱ्याला मनूसाठी शिफारस देण्यास सांगितले. तो सहकारी यांच्या सोबत असल्याने त्याने लगेच तसे केलेही. मी सुधा सोबत बोलतच होते इतक्यात यांचा फोन आला आणि मनूला दुसऱ्या दिवशी आश्रमातल्या ऑफिसमध्ये घेवून जायला सांगितले. सुधाला प्रचंड आनंद झाला, तिच्या डोळ्यात पाणी तराळलं. दोन्ही हात जोडून ती माझ्याकडे फक्त पाहत होती. मी तिचे दोन्ही हात हातात घट्ट धरून ठेवले. तो आश्वासक उबदार स्पर्श तिला खूप काही सांगून गेला. दुसऱ्या दिवशी मी तिच्यासोबत आश्रमात गेले. मनू थोडा भांबावलेला होता, बिचाऱ्याला काहीच समजत नव्हते. ऑफिसमध्ये मी ओळख सांगितल्याबरोबर सगळे सोपस्कर लवकरच पार पडले. मनू अजूनही भीतीच्या छायेखाली होता. त्याने सुधाचा हात घट्ट धरून ठेवलेला होता. सुधाने सगळ्या कागदपत्रांवर सह्या केल्या आणि माझ्याकडे पहिले. मी तिला खुणेनेच मनूला बाहेरच्या बागेत घेवून जायला सांगितले. सुधा मनूला घेवून बाहेर गेली. मी खिडकीतून बाहेर पाहत होते. एका बेंचवर दोघे बराचवेळ काहीतरी बोलत बसले होते. थोड्यावेळाने सुधा मनूला घेवून आली. आता मनूने सुधाचा मघाशी घट्ट धरून ठेवलेला हात सोडला होता. त्याच्या चेहऱ्यावर एक वेगळेच स्मित दिसत होते...आत्मविश्वासाचे आणि निरागसपणाचे. सुधाने कसेबसे स्वतःला सावरले आणि मनूला पुन्हा भेटायला येत जावू असे सांगून आम्ही बाहेर पडलो. पुढे जात असताना देखील सुधा एकसारखी मागे वळून मनूला पाहत होती. शेवटी मनू नजरे आड झाला तसं मी सुधाला विचारले कि तू मनूला असं काय सांगितलं कि, तो एकदम तयार झाला इथे रहायला. सुधाच्या डोळ्यात मला पाणी दिसत नव्हते तर दिसत होता एक वेगळाच आत्मविश्वास. सुधा म्हणाली, आधी मनू तयारच होत नव्हता. मी मनूला फक्त इतकेच सांगितले कि, इथे  रजिस्टरमध्ये मी तुझे संपूर्ण नाव लिहिताना लिहिलंय....मनीष विनायक पाटील. त्यासरशी मनूने माझायाकडे चमकून पहिले. बऱ्याच वर्षानंतर माझ्या तोंडून त्याच्या बाबाचे नाव ऐकल्यावर त्याच्या डोळ्यात पाणी आले. इतके दिवस फक्त प्रशांतचा मार खाणाऱ्या, आपल्या शरीरावर होणारे अत्याचार सहन करणाऱ्या माझ्या मनूच्या डोळ्यात अश्रू यायचे पण ते असाहयतेचे. आज मी त्याच्या डोळ्यात जे अश्रू पहिले ते आनंदाचे होते. इतका वेळ घट्ट धरून ठेवलेला माझा हात त्याने सोडला. त्याचे अश्रू पुसत मी त्याला फक्त एवढंच म्हणाले, मनू खूप खूप शिक आणि माझ्या विनायकचे, तुझ्या बाबाचे नाव मोठे करहे सांगत असताना फक्त सुधाच नाही तर माझा देखील बांध फुटला. आम्ही दोघी एकमेकींच्या गळ्यात पडून रडलो. मनूच्या जगण्याला एक नवी उमेद दिल्याने सुधा पुन्हा पुन्हा माझे आभार मानत होती आणि मी....अश्रूंनी भरलेले डोळे रुमालाने टिपत होते. .

डोळ्यावरचा चष्मा काढला, अश्रू पुसले अन एकवार चष्मा डोळ्यांवर चढवून पुन्हा ती बातमी वाचू लागले. ‘उदय बालकश्रमातील, मनीष विनायक पाटील आय.ए.एस. परीक्षेमध्ये देशात अव्वल’. पुन्हा डोळ्यात पाणी जमा झाले. अन इतक्यात गेटचा आवाज आला. कशीबशी उठून खिडकीपाशी गेले तर सुधा...हो सुधाच ती...आणि तो....मनीष विनायक पाटील, आय.ए.एस. ऑफिसर.


-सुरेश सायकर